Фонопоэтическoе исследование узбекской художественной речи (на материалах лирических произведении)

Аннотация

of the Doctor of Philosophy (PhD) in Philology Турсунова Одинахон Азимжановна Ўзбек бадиий нутқининг фонопоэтик тадқиқи (шеърий асарлар мисолида)......................................................................... 3 Турсунова Одинахон Азимжановна Фонопоэтическoе исследование узбекской художественной речи (на материалах лирических произведении)................................................ 25 Tursunova Odinakhon Azimjanovna Fonopoetiks research of Uzbek literary speech (example of poems) ....................................................................................... 49 Эълон қилинган ишлар рўйхати Список опубликованных работ List of published works ………….………….……….………….………….. 52 2 ФАРҒОНА ДАВЛАТУНИВЕРСИТЕТИ ҲУЗУРИДАГИ ИЛМИЙ ДАРАЖА БЕРУВЧИ PhD.27.06.2017.Fil.05.02 РАҚАМЛИ ИЛМИЙ КЕНГАШ АНДИЖОН ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ ТУРСУНОВА ОДИНАХОН АЗИМЖАНОВНА ЎЗБЕК БАДИИЙ НУТҚИНИНГ ФОНОПОЭТИК ТАДҚИҚИ (шеърий асарлар мисолида) 10.00.01 – Ўзбек тили ФИЛОЛОГИЯ ФАНЛАРИ БЎЙИЧА ФАЛСАФА ДОКТОРИ (PhD) ДИССЕРТАЦИЯСИ АВТОРЕФЕРАТИ Фарғона – 2018 3 Фалсафа доктори (PhD) диссертацияси мавзуси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттестация комиссиясида B2017.3.PhD/Fil297 рақам билан рўйхатга олинган. Диссертация Андижон давлат университети ўзбек тилшунослиги кафедрасида бажарилган. Диссертация автореферати уч тилда (ўзбек, рус, инглиз (резюме)) Фарғона давлат университети веб-сайти (www.fdu.uz) ҳамда «Ziyonet» ахборот-таълим порталида (www.ziyonet.uz) жойлаштирилган. Илмий раҳбар: Набиева Дилоро Абдуҳамидовна филология фанлари доктори Расмий оппонентлар: Улуқов Носиржон Муҳаммадалиевич филология фанлари доктори, профессор Розиқова Гулбаҳор Зайлобиддиновна филология фанлари номзоди, доцент Етакчи ташкилот: Қўқон давлат педагогика институти Диссертация ҳимояси Фарғона давлат университети ҳузуридаги филология фанлари бўйича илмий даража берувчи PhD.27.06.2017.Fil.05.02 рақамли Илмий кенгашнинг «___»____________2018 йил соат____ даги мажлисида бўлиб ўтади (Манзил: 100151, Фарғона шаҳри, Мураббийлар кўчаси, 19-уй. Тел.: (99873) 244-66-02; факс: (99873) 244-44-01; e-mail: info@fdu.uz) Диссертация билан Фарғона давлат университетининг Ахборот-ресурс марказида танишиш мумкин (______ рақами билан рўйхатга олинган). Манзил: 100151, Фарғона шаҳри, Мураббийлар кўчаси, 19-уй. Тел.: (99873) 244-71-28 Диссертация автореферати 2018 йил «____» _____________куни тарқатилди. (2018 йил «____» _____________даги ____ рақамли реестр баённомаси) М.Х.Ҳакимов Илмий даражалар берувчи илмий кенгаш раиси, филол.ф.д., профессор М.Т.Зокиров Илмий даражалар берувчи илмий кенгаш котиби, филол.ф.н., доцент Ш.М.Искандарова Илмий даражалар берувчи илмий кенгаш қошидаги илмий семинар раиси, филол.ф.д., профессор 4 КИРИШ (фалсафа доктори (PhD)диссертацияси аннотацияси) Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон тилшунослигида бадиий нутқнинг фонопоэтик хусусиятларини ўрганиш тилшуносларнинг диққат марказидадир. Тил кишилик жамиятида алоқа воситасигина бўлиб қолмай, кишиларнинг атроф-олам ҳақидаги билими ва уларнинг келажак авлодга етказувчи, тингловчида эмоционал-эстетик ҳис уйғотувчи қудратли восита ҳамдир. Инсон нутқ жараёнида кишиларга турлича таъсир кўрсатиши мумкин. Нутқ орқали ифодаланган ғоя, фикр, ҳис-туйғу эса товушларнинг муайян йиғиндиси асосида шаклланади. Товушларнинг бадиий- эстетик жиҳатдан фонопоэтик хусусиятларини монографик ёритиш ўз тадқиқини кутмоқда. Бадиий нутқда лексик-семантик, грамматик воситалар билан бир қаторда товушларнинг жилоланиши, урғу, оҳанг, тўхтам каби фонетик бирликларнинг таҳлили ва тадқиқи бугунги кундаги муҳим масаладир. Дунё тилшунослари томонидан лингвопоэтиканинг умумий масалалари – лексик поэтика, матн поэтикаси ҳамда фонетик стилистика, фоносемантикага бағишланган бир қатор асарларда ўз аксини топган. Тилшуносларнинг товушлар символизми, аллитерация, геминация, қофия илмига бағишланган бир қатор илмий қарашларида ифодаланган. Шунга қарамай лингвопоэтика соҳасида, хусусан, фонопоэтикада ҳар бир тилнинг ментал ва акустик-артикуляцион томонлари бир-биридан тубдан фарқ қилади. Бунга араб, хитой, немис, инглиз ва бошқа тиллардаги фонетик структура, урғу, нутқ темпи, овоз тони, тембр кабиларнинг дифференциал белгилари мавжудлигини асос қилиб олишимиз мумкин. Сўнгги йилларда ўзбек тилининг ички структур бирликларини коммуникатив нуқтаи назардан ўрганиш билан бирга уларнинг эмоционал- экспрессив функцияларини, коннотатив, прагматик маъноларини ўрганиш ҳам бу тилнинг серқирра томонини ёритишда катта аҳамият касб этди. Лисоний бирликларнинг эмоционал-экспрессив вазифалари бадиий асарлар тили орқали воқеланади. Бадиий асар тилининг эмоционал-экспрессив вазифаларини ўрганувчи филологик фан сифатида лингвопоэтика шаклланди. Лекин ўзбек тилидаги фонетик бирликларнинг поэтик имкониятлари етарлича тадқиқ этилгани йўқ. Шунингдек, миллий маданиятимиз, маънавиятимизнинг бир қисми бўлган ўзбек шеъриятининг фонопоэтик таҳлили ўрганилаётган мавзунинг бугунги ўзбек тилшунослиги учун муҳимлини кўрсатади. «Яна