ISLOM BANKINING HUQUQIY ASOSLARI

Аннотация

Islamic banking has taken an important place in the modern economy and is emerging as an alternative financial model to the traditional financial system. This article analyzes the basicprinciples ofIslamic banking, inparticular, theprohibition ofinterest (riba), theprohibition of risk (gharar) and unethical investments (maysir), as well as financial instruments such as mudaraba, musharaka, murabaha and ijara. The legal basis of Islamic finance is regulated based on the criteria of the Quran, hadith and jurisprudence, as well as its development at the international level and its place in the national legislative system. The relevance of the establishment of Islamic banks in our country and the economic and legal aspects of this system areanalyzed in depth. Keywords: Islamic banking, Islamic finance, Sharia, Fiqh, mudaraba, musharaka, murabaha, ijara, riba, gharar, maysir, Sharia Council. 428 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 10,issue2,March 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Islom bankchiligi hozirgi zamon iqtisodiyotida muhim o‘rinni egallagan bo‘lib, mustaqil moliyaviy tizim sifatida ham shakllanib ulgurgan. Ushbu tizimning eng muhim o‘ziga xos xususiyatlaridan biri shundaki, unda barcha moliyaviy operatsiyalar shariat qonunlariga, ya’ni, islom huquqi – fiqhga mos bo‘lishi kerak. Islom bankchiligi faqatgina moliyaviy harakatlarni boshqarishning usuli bo‘libgina qolmay, balki jamiyatni adolatlio va axloqiy tamoyillar asosida rivojlantirishni maqsad qilgan. Shu bois, islomiy banklar, o'z faoliyatlarini faqat moliyaviy foyda olish bilan cheklanmay, balki shariat qonunlariga muvofiq bo'lib, harom daromadlarga qarshi kurashishni o'z oldilariga vazifa qilib qo'yadilar. Biroq, bu tizimning muvaffaqiyatli ishlashi va rivojlanishi faqatgina iqtisodiy, balki huquqiy asoslarga ham bog'liqdir. Islom banklari faoliyatining huquqiy asoslari, shariatga muvofiqlikni ta'minlashda va ularning faoliyatini tartibga solishdakattaahamiyat kasb etadi. Xo‘sh, islom bankchiligi deganda nima tushuniladi o‘zi? Islom banki – islom moliyasi yoki sha’riy moliya tushunchalari bir xil ma’noni anglatadi. Islom banki deganda islom dinining tartib-qoidalari, ya’ni, sha’riat qoidalariga muvofiq ish yurituvchi, moliyaviy operatsiyalarni amalga oshiruvchi bank tushuniladi. Islom bankini yuritishning asosiy prinsiplari foyda va zararni tengmiqdorda bo‘lishhamda foizevaziga qarz berish vaqarz olishnitaqiqlashdan iborat. Bugungi kunga kelib iqtisodiyotda islom moliyasining ulushi sezilarli ravishda ko‘payib bormoqda. Jumladan, 2022-yilgi statistikaga ko‘ra global miqyosda islom moliyasi aktivlarining miqdori 4.5 trillion AQSh dollaridan ko‘proq qiymatni tashkil etadi [1]. Ko‘plab rivojlangan mamlakatlarning bank-moliya tizimida islomiy banklar, islomiy moliya xizmatlari yo‘lga qo‘yilgan. Mamlakatimizda ham ushbu turdagi banklar tizimini yaratish uchun bir qator sa’yi- harakatlari qilinmoqda. Yurtimizda islom banklarini tashkil etishning zarurati qanchalik dolzarb ekanligini 2024-yil 20-avgustda prezident Shavkat Mirziyoyevning tadbirkorlar bilan ochiq muloqotida hozirgi davrda tadbirkorlarning 38 foizi islom moliyasi asosida resurs olish istagida ekanini ta’kidlagani, islom banklari tizimini yo‘lga qo‘ yish orqali ko‘plab xorijiy investitsiya imkoniyatlari hamda 5 milliard dollarlik qo‘shimcha resurs paydo bo‘lishiga turtki berishini aytganligidan ham sezishimizmumkin[2]. Quyida islom banklarining huquqiy asoslari, ularning shariat qonunlariga mosligi, milliy va xalqaro qonunchilik tizimlaridagi o'rni, hamda bu tizimlarning rivojlanishidagi huquqiy muammolar tahlil qilinadi. Islom bankchiligining huquqiy taraflarini chuqurroq o'rganish, uning zamonaviy iqtisodiyotdagi ahamiyatini anglash va kelajakda rivojlanish istiqbollarini tushunishgayordam beradi. MUHOKAMAVA NATIJALAR Islomiy moliya tizimi, xususan islom bankchiligi uchun harakatning ildizlari musulmonlarning tarixiy tajribasiga borib taqaladi. O‘tgan asrga kelib ko‘pchilik musulmonlar foiz orqali foyda ko‘rishga asoslangan an’anaviy moliya tizimida ish yuritishni noqulay deb hisoblashgan va bu islom dunyosining moliyaviy mustaqillikka erishishiga turtki beruvchi muhim omil bo‘lgan. Islomiy moliya faqat musulmon davlatlarida emas, balki butun dunyo bo‘ylab an’anaviy moliya tizimining muqobili sifatida namoyon bo‘ladi. Hozirgi kunga kelib HSBC, Citibak kabi yirik xalqaro banklar ham o‘z mijozlariga islomiy moliya xizmatlarini taklif qilishmoqda. Islomiy moliya har yili 15–20% o‘sish sur’atini ko‘rsatib, global moliya bozorining eng tez rivojlanayotgan sohalaridan biriga aylanmoqda. Bugungi kunda 75 dan ortiq mamlakatda yuzlab 429 INTERNATIONAL JOURNAL O