BOLALARGA NISBATAN QO‘LLANILADIGAN ZO‘RAVONLIK HOLATLARINING OQIBATLARI

Аннотация

This article discusses the consequences of violence against children and the extent to which theseconsequences affect thelives ofchildren. Keywords: violence, physical violence, psychological harm, Emotional violence, neglect, inattention. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik - bu bolalarga nisbatan shafqatsizlik yoki yomon munosabatda bo‘lish holatlaridir. Jismoniy yoki hissiy zo‘ravonlik, jinsiy zo‘ravonlik, beparvolik hamda odam savdosi yoki mas’uliyat, ishonch yoki hokimiyat munosabatlari birgalikda bolaning sog‘lig‘i, omon qolishi, rivojlanishi yoki qadr-qimmatiga haqiqiy zarar yetkazishi mumkin yoki olib kelishi mumkin bo‘lgan boshqa ekspluatatsiya shakllari bo‘lishi mumkin. Bu haqda BMT Bolalar jamg‘armasi bolalarga nisbatan zo‘ravonlikka chek qo‘yish bo‘yicha Bosh vazirlar konferensiyasi munosabati bilan tayyorlangan qotillik va zo‘ravonlik qurbonlari bo‘lgan bolalargaoidmaxsushisobotidaaytilgan. Bolalarga nisbatan qilinayotgan zo‘ravonlik ularning hayoti davomida jiddiy oqibatlarga olib keladigan dolzarb muammodir. Bolaga nisbatan jismoniy zo‘ravonlik - bu kattalar tomonidan bolani qasddan kaltaklash, shikast yetkazish yoki jarohatlashdir kabilarni tushunish mumkin. Jismoniy zo‘ravonlik belgilariga- jarohatlar, psixologik zarar va rivojlanish nuqsonlari olib kelishi mumkin bo‘lgan ko‘karishlar, choklar, kuyishlar, tirnalishlar, yaralar, suyaklar sinishlari va qo‘pol davolash kiradi.1979 yildan 2024 yilgacha 67 (jumladan, 35 Yevropa va 12 Afrika) davlatida ota-onalar tomonidan jismoniy jazolash taqiqlangan. Bunday taqiqlar qo‘yilmagan ko‘plab davlatlarda buamaliyot anchayin bahs-munozaralarga sabab bo‘ladi. Emotsional zo‘ravonlik - bu bolaga bir martalik yoki surunkali ta’sir qilish, unga nisbatan dushmanlik yoki befarq munosabat, o‘zini o‘zi qadrlashning pasayishiga, o‘ziga ishonchning yo‘qolishiga, patologik xarakter xususiyatlarini shakllantirishga olib keladigan, ijtimoiylashuvning buzilishiga olibkeladi. Hissiy zo‘ravonlikka bolaga baland ovozda baqirish, qo‘pol yoki haqoratli munosabatda bo‘lish, tahdid qilish, e’tibor bermaslik, ism qo‘yish, masxara qilish, kamsitish, qattiq tanqid qilish, bolaning shaxsiy narsalarini yo‘q qilish, qiynoqlar, uy hayvonlarini o‘ldirish kiradi, ammo 303 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 10,issue2,March 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X ular bilan cheklanmaydi.Bolalarning hissiy zo‘ravonlikka munosabati zo‘ravondan uzoqlashish, haqoratli baholarni o‘z ichiga olish yoki zo‘ravonni haqorat qilish orqali qarshilik ko‘rsatishda namoyon bo‘lishi mumkin.Hissiy zo‘ravonlik og‘riqli bog‘lanishlarning shakllanishiga, jabrlanuvchilarning ularga nisbatan qilingan zo‘ravonlik uchun o‘zlarini ayblash tendentsiyasiga, o‘rganilgan nochorlik vahaddan tashqari passiv xatti-harakatlarga olib kelishi mumkin. Beparvolik - ota-ona yoki bola uchun mas'ul bo‘lgan boshqa shaxs tomonidan bolaning asosiy ehtiyojlarini (oziq-ovqat, kiyim-kechak, turar joy, tibbiy yordam yoki nazorat) e’tiborsiz qoldirish,natijadabolaning sog‘lig‘i, xavfsizligi vafarovonligiga tahdid solishi. Beparvolikning kuzatilishi mumkin bo‘lgan belgilariga bolaning qayta-qayta maktabga bormasligi, tilanchilik, pul yoki oziq-ovqat o‘g‘irlashi, teri yoki kiyimning ifloslanishi, mavsumiy kiyimning yetishmasligi kiradi.Beparvo qilingan bolalar jismoniy va psixik rivojlanishda kechikishlarni boshdan kechirishi mumkin, bu esa ruhiy salomatlik muammolariga va neyropsixologik faoliyat, jumladan ijro etuvchi funksiya, diqqat, til, xotira va ijtimoiy ko‘nikmalarning buzilishiga olib kelishi mumkin.Tadqiqotlarga ko‘ra, beparvolikni boshdan kechirgan bolalar keyinchalik kattalarni xavfsizlik manbai sifatida qabul qilmaydilar va tajovuzkorlik va giperaktivlikni namoyon qiladilar, bu esa farzand asrab oluvchilarga sog‘lom va kuchli bo‘lanishning shakllanishiga xalaqit berishi mumkin.Zo‘ravon yoki beqaror ota-onaga yoki g‘amxo‘rlikka moslashish, bunday bolalar ehtiyotkor va ishonchsiz bo‘lib qoladilar; ularning nosamimiyligi va manipulyatsiyaga moyilligi tez-tez qayd etiladi.E’tiborsizlik qurbonlari keyinchalik bolalik davridagi bog‘liqlikning yo‘qligi natijasida do‘stlik va ishqiy munosabatlarni shakllantirish vasaqlab qolishdaqiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil 14-noyabrdagi O‘RQ-996-son “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish to‘g‘risida”1gi Qonuni, О‘zbеkistоn Rеsрublikаsi Рrеzidеntining “2022-2026-yillаrgа mо‘ljаllаngаn yаngi О‘zbеkistоnning tаrаqqiyоt strаtеgiyаsi tо‘g‘risidа” 2gi 2022-yil 28-yаnvаrdаgi РF-60-sоn, “О‘zbеkistоn Rеsрublikаsi оliy tа’lim tizimini 2030-yilgаchа rivоjlаntirish kоnsерsiyаsini tаsdiqlаsh tо‘g‘risidа” 3gi 2