MAQSUD SHAYXZODANING BADIIY USLUBI VA "MIRZO ULUG‘BEK" TRAGEDIYASIDAGI TASVIR VOSITALARI

Аннотация

Maqsud Shayxzoda o‘zining “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasida o‘zbek dramaturgiyasining eng yorqin namunalaridan birini yaratgan. Bu asarda muallif nafaqat tarixiy haqiqatni yoritib bergan, balki o‘ziga xos badiiy uslubi orqali obrazlarni yanada jonli, ta’sirchan va o‘qiladigan holga keltirgan. Uning asaridagi tasvir vositalari, dramatik usullari va personajlar yoritilishidagi mahorati tragediyani o‘zbek adabiyotidagi yuksak darajadagi san’at asariga aylantirgan. Ushbu maqolada, Maqsud Shayxzodaning badiiy uslubi va "Mirzo Ulug‘bek" tragediyasidagi tasvir vositalari va O‘zbek adabiyotida "Mirzo Ulug‘bek" tragediyasidagi tasvirlarning o‘ziga xosligi haqidafikr vamulohazalarqilinadi. Kalit so’zlar:Mirzo Ulug‘bek, tragediya, tarixiy drama, badiiy tasvir, psixologik yondashuv, o‘zbekadabiyoti. Shayxzodaning badiiy uslubini avvalo uning betakror poetik tili belgilaydi. U tragediyada nafaqat oddiy tarixiy voqealarni quruq hikoya shaklida bergan, balki obrazlarning ichki kechinmalarini, murakkab ruhiy holatlarini ochib berish uchun poetik tasvirlardan foydalangan. Ulug‘bekning ilmi va adolatparvarligi, unga qarshi bo‘lgan fitnachilarning ayyorona rejalari, shuningdek, xalqning hukmdorhaqidagi qarashlari barchasi o‘zigaxos badiiy uslubdayoritilgan. Dramatik usullarning qo‘llanishida Shayxzoda personajlararo qarama-qarshiliklarni chuqur yoritib bergan. Mirzo Ulug‘bek va o‘g‘li Abdulatif o‘rtasidagi ziddiyat asarning asosiy dramatik nuqtalaridan biri bo‘lib, bu nafaqat oilaviy fojia, balki tarixiy murakkablik sifatida tasvirlanadi. Ulug‘bek ilmi va donishmandligi bilan ajralib turadi, biroq fitnalarga qarshi yetarlicha shafqatsiz bo‘la olmaydi. Abdulatif esa, aksincha, shaxsiy manfaatlari va ta’sirchanligi sababli xiyonatga boradi. Ularning o‘rtasidagi ruhiy kurash sahnalari asarning eng kuchli dramatik lahzalaridan sanaladi. Shayxzoda personajlarni yoritishda ularning ichki dunyosini ochib berishga katta e’tibor qaratgan. Mirzo Ulug‘bek faqatgina buyuk olim yoki hukmdor emas, balki shubhalarga beriluvchi, orzu-havaslar vafojiali qarorlar bilan yashovchi murakkab shaxs sifatida tasvirlangan. Uning xiyonatga uchrashi va hayotining fojiaviy yakuni faqat tashqi hodisalarning natijasi emas, balki uning o‘z xarakteridagi murosaviyligi va mehribonligi ham bunga sabab bo‘ladi. Shayxzoda fitnachilarni ham bir tomonlama yovuz obraz sifatida bermaydi. Ular ham o‘z haqiqatlarigaega bo‘lgan murakkab shaxslarsifatida tasvirlanadi. Maqsud Shayxzodaning "Mirzo Ulug‘bek" tragediyasi o‘zbek adabiyotida tarixiy- dramatik janrning yorqin namunalari qatoriga kiradi. Asardagi tasvirlar va badiiy uslublar milliy adabiyotimizga xos an’analar bilan uyg‘unlashgan holda, uni o‘ziga xos va chuqur falsafiy mazmungaega asarga aylantiradi. 336 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 10,issue2,March 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Birinchidan, asarning tasviriy uslubi o‘zbek mumtoz adabiyotiga xos poetiklik bilan sug‘orilgan. Shayxzoda asar matnida keng ishlatgan tashbeh va ramzlar Navoiy, Fuzuliy, Bobur kabi shoirlarning badiiy an’analarini eslatadi. Masalan, Ulug‘bekning yulduzlar va osmon bilan bog‘liq timsoli uning ilmiy qarashlari va hayotiy idealizmini ifodalaydi. Bu timsol xalq orasidagi "yulduzlarga yetishmoq" tushunchasi bilan ham uyg‘un kelib, Ulug‘bekning orzulari va real hayotdagi to‘siqlari o‘rtasidagi fojianiochib beradi. Ikkinchidan, Shayxzoda milliy dramatik an’analarni saqlagan holda, zamonaviy psixologik tasvir usullaridan ham foydalangan. O‘zbek xalq dostonlari va tarixiy asarlarida ko‘pincha qahramonlar yaxshi-yomon sifatida aniq ajratilgan bo‘lsa, "Mirzo Ulug‘bek" tragediyasida esa bunday yondashuvdan voz kechilgan. Fitnachilar ham o‘z manfaatlari va qarashlariga ega bo‘lgan shaxslar sifatida tasvirlangan. Bu esa o‘zbek dramaturgiyasida murakkab xarakter yaratish yo‘nalishidagi muhimbosqichlardan biri bo‘ldi. Uchinchidan, Shayxzodaning asarida tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima uyg‘unlashgan. O‘zbek adabiyotida tarixiy shaxslar ko‘pincha ideallashtirilgan holda tasvirlanadi, biroq Shayxzoda Ulug‘bekni insoniy zaifliklar va ichki iztiroblarga ega bo‘lgan murakkab shaxs sifatida ko‘rsatadi. Uning fitnalarga qarshi zaifligi, lekin ilm-fan va donishmandlikka bo‘lgan sadoqati tarixiy shaxssifatidagi o‘ziga xos tomonlariniochib beradi. Xulosa qilib aytganda, "Mirzo Ulug‘bek" tragediyasidagi tasvirlar o‘zbek adabiyotining mumtoz an’analarini saqlagan holda, yangi dramatik usullar bilan boyitilgan. Asardagi ramzlar, murakkab psixologik yondashuv va xalq hayotining chuqur tasviri o‘zbek adabiyotida badiiy tasvirning yangi bosqichga ko‘tarilganidan dalolat beradi. Shayxzoda o‘zbek dramaturgiyasiga nafaqat