RADIATSIYAVIY XAVF-XATARLARNI OLDINI OLISH CHORA TADBIRLARI

Аннотация

Maqolada radiatsiya, radiatsiyaviy xavfsizlik tog‘risidagi qonon, undan to‘g‘ri himoyalanish, radioaktiv ob’ektlar va moddalar, radiatsion avariyalar, radiatsiyaning insonlarga ta’siri vaunga qarshi immunitet haqidagi ma’lumotlar jamlangan. Kalit so‘zlar:radiatsiya, nurlanish, reaksiya, dozimetrlar, atmosfera, kuyish, genetik va onkologik kasalliklar, yod qabul qilish,radiatsion avariyalardako’riladigan chora-tadbirlar. Asosiy qism Radiatsiya - (lotincha: radiation- nurlanish) - deb ataluvchi kimyoviy reaksiya hodisasi hisoblanadi. Radiatsiyaning tirik organizmga ta’siri, radiatsiya dozasi bilan belgilanadi va rentgen (r) bilan o‘lchanadi. Bir kunda 20 r gacha radiatsiya kishi organizmi uchun xavfsiz hisoblanadi, agar bundan yuqori nurlanish holati ro‘y bersa, organizmdagi to‘qimalarni shikastlab kishini nurlanish kasalligiga olib keladi bu esa o‘ta og‘ir holatlarni keltirib chiqaradi. Insoniyat bunday holatlarga bir necha bor guvoh bo‘ldi. Bunga misol Fukusima AESdagi yoki Chernobil AES da yuz bergan halokatlar tufayli ko‘plab insonlar halok bo‘lishdi, azob chekishdi va uylaridan ayrilishdi. Shuning uchun ham radioaktiv moddalardan foydalanadigan, ishlab chiqariladigan yoki saqlanadigan ob’ektlar, (tarmoqlar) o‘ta ehtiyotkorlik bilanish olib borishliklari vahar tomonlamaxavfsizlikqoidalariga amal qilishlarilozim. O‘zbekiston Respublikasi tomonidan 2000-yil 31-avgustda “Radiatsiyaviy xavfsizlik to‘g‘risida”gi 120-son qonun qabul qilindi. Qonunning asosiy maqsadi radiatsiyaviy xavfsizlikni, fuqarolar hayoti, sog‘lig‘i va mol-mulkini, shuningdek, atrof muhitni ionlashtiruvchi nurlanish zarari ta’siridan muhofaza qilishni taminlash bilan bog‘liq munosabatlarini tartibga solishdan iborat. Ushbu qonun 5 ta bo‘lim va 28 ta moddadan iborat. Mazkur qonunning 12-moddasida radiatsiyaviy xavfsizliknita’minlash yo‘llari ko‘rsatib o‘tilgan. Ular quyidagilardan iborat: -radiatsiyaviy xavfsizliknita’minlashdasturini ishlab chiqish va amalga oshirish; - ionlashtiruvchi nurlanish manbalaridan foydalanilganda fuqarolar olgan nurlanishning shaxsiy dozalarininazorat qilish vahisobga olishdayagona davlat tizimiga amal qilish; 340 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 10,issue2,March 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X - radiatsiyaviy ta’sir tufayli fuqarolar sog‘lig‘iga zarar yetkazilish xavfi yuqori bo‘lganligi uchun to‘lanadigan tovon turlari va miqdorlarini belgilab qo‘yish; - radiatsiyaviy avariya natijasida fuqarolar sog‘lig‘iga hamda ular mol-mulkiga yetkazilgan zararni qoplashi; -ionlashtiruvchi nurlanish manbalaridan foydalanish bilan bog‘liqfaoliyat turlarini belgilash; -tibbiy-profilaktik tadbirlar o‘tkazish; - radiatsiyaviy vaziyat hamda radiatsiyaviy xavfsizlikni ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida fuqarolarni xabardor qilish; -fuqarolargaradiatsiyaviy xavfsizlikchora-tadbirlarini o‘rgatish; -radiatsiyaviy avariyalar natijasidanurlanishga duchorbo‘lgan fuqarolarga yordam ko‘rsatish; -radioaktiv ifloslanish zonalaridafuqarolarning yashashiga doir alohidarejimlarni joriy etish; -tegishli hududda radiatsiyaviy avariyalar oqibatlarini bartaraf etish. Radiatsionhimoya radiatsion xavfsizlik - radioaktiv moddalar va boshqa ionlovchi nurlanish manbalari bilan ishlaganda, foydalanganda xavfsizliknita’minlovchi tadbirlar majmuihisoblanadi. Ochiq nurlanish manbalari bilan ishlaganda radioaktiv moddalar nafas yo‘li, oshqozon, ichak yoki teri orqali organizmga kirishi mumkin. Ichki nurlanish dozasini kamaytirish uchun texnologik uskuna va ish joylarni germetiklash, ventilyatsiya tizimlariga filtr o‘rnatish, shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish va radiatsion gigiyena qoidalariga amal qilish zarur. Radioaktiv modda va boshqa ionlovchi nurlanish manbalari bilan ishlaydigan yoki saqlaydigan korxonalarda radiatsiya xavfsizlik xizmati (RXX) radiatsion nazorat olib boradi. Bunday joylarda vaqti-vaqti bilan dozimetrlar (dozimetr-radiatsiya darajasini o‘lchash vositasi) yordamidao‘lchash ishlari olibboriladi. 341 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 10,issue2,March 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 1-rasm. Radiatsiya xavfi mavjud bo‘lgan zonabelgisi. Radiatsiyaviy xavfli inshooat-bu AES yoki radiatsion moddalar bilan ishlanadigan, foydalanadigan ob’ekt (muassasa) hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasining Yadro fizikasi instituti hamda radi