TURIZMNING SIYOSIY VA IJTIMOIY-IQTISODIY AHAMIYATI

Аннотация

Bugungi global dunyoda turizm nafaqat odamlarning dam olish va ko‘ngil ochar faoliyatlari bilan bog‘liq bo‘lib qolmay, balki mamlakatlarning siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishidaham muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston kabi turizm salohiyati katta bo‘lgan davlatlar uchun bu soha iqtisodiy o‘sish, madaniy almashuv va xalqaro munosabatlarni rivojlantirishda alohida ahamiyatga ega. Turizmning siyosiy ahamiyati, avvalo, mamlakatning xalqaro sahnada obro‘sini oshirish va diplomatik aloqalarni mustahkamlash bilan bog‘liq bo‘lsa, ijtimoiy- iqtisodiy ahamiyati esa aholining farovonligini yaxshilash, ish o‘rinlarini yaratish va mahalliy iqtisodiyotga qo‘shilgan qiymatni oshirishda ifodalanadi. O‘zbekiston o‘zining boy tarixiy, madaniy va tabiiy merosi bilan turizmni rivojlantirishda katta imkoniyatlarga ega. Bularning barchasi O‘zbekistonni jahon turizm xaritasida yetakchi o‘rinlarga olib chiqishga qaratilgan siyosatni amalga oshirishdayordam berishi ushbumaqolada keng talqindayoritiladi. Kalit so‘zlari:diplomatik aloqalar, xalqaro munosabatlar, mahalliy biznes, turizm salohiyati, daromat, iqtisodiy samaradorlik, Buyuk Ipak Yo‘li, ijtimoiy barqarorlik, turistlarni jalb etish, infrastrukturaning ahamiyati. Turizm – bu xordiq chiqarish va dam olish sog‘lomlashtirish mehmondorchilik, kasbiy va ish maqsadlarida insonlarning bo‘sh vaqtida o‘zlarining doimiy yashash joylaridan vaqtinchalik boshqa davlatlar yoki joylardagi vaqtinchalik xarajat qilishlaridir (tashrif buyurgan joyda haq to‘lanadigan ish bilan shug‘ullanmasdan). Turizm atamasi uzoq yillar mobaynida ko‘pgina davlatlarda ishlatilib kelingan. Ushbu so‘z ―ulkan turli ma’nosidan kelib chiqib va dastlab tanishuv tashrifini anglatgan. Bunday tashrifni XVII-XVIII asrlarda yosh dvoryanlar amalga oshirganlar. Tashrif maqsadi bo‘lib turistlarning boshqa madaniyatlari bilan tanishishlari bo‘lishgan. Asrlar mobaynida turizmning asosiy belgilanishi - bu sayohatchilarning boshqa davlatlar bilan tanishishlari, boshqa xalqlar bilan aloqalarni o‘rnatish hisoblanib kelmoqda. Mamlakat iqtisodiyoti va turizm bir biri bilan o‘zaro bog‘liq harakatdadir. Umumiqtisodiy omillarturizmga ijobiyvasalbiy ta‘sirko‘rsatadi. Ijobiy ta’siromillariga quyidagilarkiradi: 1. Real daromadning oshishi – real daromadning oshishida iste’molchilar o‘z ixtiyorlarida katta mablag‘ga ega bo‘ladilar vategishli ravishda turizmga talab ortadi; 2. Daromadning tekisroq taqsimlanishi jamiyatda daromad bir tekisda taqsimlansa, ko‘proq shaxslarturistik mahsulotnixarid qilishlari mumkinbo‘ladi; 3. Valyutaning barqaror holati – agarda chet el valyutasining kursi barqaror bo‘lsa, aholi uni ko‘phajmdaxarid qilishi mumkin. Turizmgasalbiy ta’sirko‘rsatuvchi omillarga quyidagilar kiradi: 1.Iqtisodiyinqirozholatlari; 2.Ishsizlikningoshishi, ishhaqining kamayishi va hokazolar; 225 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 10,issue2,March 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 3. Valyuta bilan nobarqaror holat – agarda chet el valyutasining kursi yuqori bo‘lsa, aholi uni kam xarid qiladi vanatijadi mamlakat aholisining chet ellarga chiqishi qimmatga tushadi. Turizm rivojlanayotgan hudud iqtisodiyotiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Turizmning jamiyat ta’sirini uch asosiy yondashish bo‘yicha ajratish mumkin: iqtisodiy, ijtimoiy va gumanitar. Turizmning iqtisodiy ahamiyati. Iqtisodiy holat sifatidaturizmga ikki tomonlamaqarash mumkin. Iqtisodiy kompleks sifatida. Uning rivojlanishi ko‘pchilik hollarda dunyo xo‘jalik aloqalari, jarayonlar, munosabatlar bilan izohlanadi. Iqtisodiy o‘sishning muhim katalizatori sifatida. Bunday holatda turizm yalpi ichki mahsulotni davlatlar o‘rtasida qayta taqsimlash kanali sifatida namoyon bo‘ladi. Hozirgi dunyoda turizmindustrialshaklga ega: -samaradorlikning yuqori darajasi, investitsiyalarning tezqoplanishi bilan tavsiflanadi; -yangi hududlarni o‘zlashtirishning boshlovchisi(pioneri) hosoblanadi; - tabiat va madaniy me‘rosni qo‘riqlashning samarali vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Xalq xo‘jaligining qariyb barcha tarmoqlari vainson faoliyatining turlari bilan bog‘liqdir. Ma‘lumki, rivojlangan davlatlarda chet el turizmidan tushgan daromad rangli va qora metallarning xalqaro savdosiga qaraganda ikki barovarga ko‘pdir. Turizmning daromadlari turistik xarajatlar natijasida shakllanadi. Turistik xarajatlar o‘z ichiga quyidagilarga haq to‘lashni oladi: -kompleks tashriflarga; -turlar vadam olish uchun xizmatlar paketiga; -joylashtirishga; -ovqatlanishga; -transportga; -faoliyatning rekratsion, madaniy va sport turlariga; -sayyohatning ajralmas qismi hisoblangan iste‘molmollarini xarid qilishga; -tibbiyxizmat ko‘rsatishga vaboshqalarga. Qayd qilingan turistik xarajatl