MILLIY VA XALQARO QONUNCHILIK TIZIMIDA AYOLLAR MEHNATI

Аннотация

Ayollar mehnati insoniyat tarixida doimmavjud bo’lgan vajamiyat rivojidamuhim ro’l o’ynagan bir omil bo’lib kelgan. Bugungi kunda,ayollar mehnati faqat o’z uy joyini ta’minlashda emas,balki iqtisodiy o’sish va barqarorlikni ta’minlashda ham o’z o’rniga ega. Xalqaro va milliy qonunchilik tizimida ayollar mehnatini himoya qilish, ularning ish joylaridagi huquqlarini ta’minlash bugungi kunda dolzarb masalalardan biri. Ushbu maqolada, ayollar mehnatining iqtisodiyotdagi ahamiyati ,xalqaro va milliy qonunchilik tizimining bu boradagi roli vakelajakda qanday imkoniyatlar ochilishinitahlilqilishga harakat qilamiz. “Odatda biz ayolni avvalambor ona, oila qo‘rg‘onining qo‘riqchisi sifatida hurmat qilamiz. Bu, shubhasiz, to‘g‘ri. Ammo bugun har bir ayol oddiy kuzatuvchi emas, balki mamlakatda amalga oshirilayotgan demokratik o‘zgarishlarning faol va tashabbuskor ishtirokchisi ham bo‘lishi kerak” PrezidentSh.M. Mirziyoevning 2019yil iyun Oliy Majlis Senatidagi nutqidan. Ayollar mehnatini huquqiy tartibga solish davlatning ichki ishi bo’lmasdan xalqaro masaladir.Shu jihatdan ayollar mehnatiga oid xalqaro standartlari o’rganish va milliy qonunchiliknixalqaro tajribalar asosidarivojlantirish asosiy vazifahisoblanadi.1 Gender xilma- xil ishchi kuchi yaxshi natija beradi. Jumladan, rahbarlik lavozimlariga ayol ishchi va rahbarlarning ko’p bo’lishi kompaniya faoliyatga ijobiy ta’sir qiladi.2 Ayollar vakilligini oshiradigan va martaba ko’tarilish imkoniyatlarini ta’minlaydigan xilma-xil tashabbuslarni amalga oshirish nafaqat tenglikni ta’minlaydi, balki turli nuqtai nazarlardan foydalanish orqali biznes samaradorligini oshiradi. Mc.Kinsey hisoboti shuni ko’rsatadiki, turli boshqaruv kengashiga ega kompaniyalar kam xilma xillikka ega kompaniyalarga qaraganda o’rtacha kapital rentabilligi (ROE)47%ga yuqori.3 Xotin-qizlarning iqtisodiyotdagi o‘rni yillar davomida sezilarli darajada o‘sib, ularning ishtiroki iqtisodiy taraqqiyotning hal qiluvchi tarkibiy qismiga aylandi. Biroq, mehnat bozorida gender tengligiga erishish global muammo bo'lib qolmoqda, chunki ayollar tizimli to'siqlarga, ish haqidagi tafovutlarga va rahbarlik lavozimlariga kirishning cheklanganligiga duch kelishda davom etmoqda. Milliy va xalqaro huquqiy bazalar ushbu nomutanosibliklarni bartaraf etish va himoyasini ta'minlashdahal qiluvchi rol o'ynaydi. O’zbekiston so’nggi 5 yillik vaqt davomida ayollarni bandligini ta’minlash sohasida reja dasturlarni o’zgartirmagan. O’zbek ayollarining ko’pqismiijtimoiy sohabilan bandbo’lib aynan ushbu soha eng kam ish haqini tashkil etadi. Xususan yuqori maoshli kasblar jumladan, IT va 1МироноваА.В.Международно-правовоерегулированиетрудаженщин:Автореф.дис.канд.юрид.наук/ http://www.dissercat.com/content/mezhdunarodno-pravovoe-regulirovanie-truda-zhenshchin. 2https://uzmarkaz.uz/ru/news/gender-tengligining-jamiyatdagi-ahamiyat 3 https://www.kommersant.ru/doc/7363170 263 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 10,issue2,March 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X moliya sektorlarida ishchi kuchini asosini erkaklar tashkil qiladi. Ammo tahlil jarayonida ko’rish mumkinki 2022-yil hisobi bo’yicha IT sohasida ayollar mehnati 3%ga oshdi lekin iqtisodiyot va ishlab chiqarish sohasida mummoligicha qolmoqda.4 Muommolar bilan bir qatorda ayollar mehnatini rivojlantirishga doir turli chora tadbirlar ko’rilmoqda. Xususan, O’zbekiston RespublikasiVazirlar Mahkamasining 31.03.2022yildagi “Xotin-qizlarmuommolarini o’rganish va hal etish tizimini yanada takomillashtirish chora tadbirlari to’g’risida” O’RQ-145-son Qaror asosida ,,Ayollar daftari’’ga ro’yxatga olingan ayollarning ijtimoiy iqtisodiy muommolarini hal etish uchun bujetdan tashqari jamg’armalar ajratish, ro’yxatga kiritilgan ayollarni moddiy jihatdan qo’llab quvvatlash, xotin qizlar bandligini ta’minlash, ularni tadbirkorlikka jalb qilish, turar joy ijarasi uchun kompensatsiya to’lash kabi masalalar ko’ndalang qo’yildi.5 Shu bilan birga O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 31.05.2024yilda “ “Temir daftar” orqali ijtimoiy xizmat va yordam ko’rsatish va ,,Saxovat va ko’mak’’jamg’armasi mablag’larini shakllantirish va ulardan foydalanish chora tadbirlari to’g’risida”gi O’RQ 313-son Qarori tasdiqlangan. Yuqorida keltirilgan normalar ayollarning ham qonunchilikda ham mehnat jarayonidagi faoliyatini tartibga soldi va imtiyozlar taqdim etdi. O’zbekiston Respublikasining 03.09.2019- yilda “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to’g’risida’’ O’RQ 562-son qonun qabul qilindi. Qonunning 9-moddasida jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda xotin-qizlar va erkaklarning teng ishtirokini ta’minlash, mehnatga oid va va oil