SURUNKALI RINOSINUSIT POLIPSIZ TURINING KLINIK KECHISHIDA GENETIK OMILLARNING AHAMIYATI

Аннотация

This article analyzes the role and importance of genetic factors in the clinical course of the polyps-free type of chronic rhinosinusitis. On the basis of literature analysis, the influence of various genetic variants, gene mutations and hereditary factors on the development of chronic rhinosinusitis has been studied. Studies have identified the importance of genetic predisposition in the pathogenesis of chronic rhinosinusitis and proposed personalized treatment approaches for future clinical practice. Keywords: chronic rhinosinusitis, non-polyps rhinusinusitis, genetic factors, gene mutations, heredity, pathogenesis, personalization,personalized medicine. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Kirish. Surunkali rinosinusit (SRS) - burun bo'shlig'i va paranazal sinuslarning 12 haftadan ortiq davom etadigan yallig'lanishi bilan kechadigan kasallik bo'lib, aholi orasida keng tarqalgan muammodir. Butun dunyo bo'ylab aholining taxminan 5-12% shunday patologiyadan aziyat chekadi [1]. SRS ikki asosiy fenotipga ajratiladi: surunkali rinosinusit polipdiz turi (SRSpE) va surunkali rinosinusit polipsiz turi (SRSp-). Bu ikkala shakl patogenezi va klinik kechishi bo'yicha sezilarli farqlarga ega. Polipsiz surunkali rinosinusit etiologiyasi va patogenezi to'liq tushunilmagan, ammo ko'plab tadqiqotlar kasallikning rivojlanishida genetik omillarning muhim rol o'ynashini ko'rsatmoqda. Oilaviy klaster holatlarining mavjudligi, egizaklaro'rtasida yuqori konkordantlik darajasi va ba'zi etnik guruhlarda kasallikning yuqori tarqalishi SRSp- shakllanishida genetik komponentning mavjudligini ko'rsatadi [2]. Surunkali rinosinusit patogenezida ishtirok etuvchi genetik omillarni aniqlash klinik amaliyotda katta ahamiyatga ega, chunki bu kasallikning rivojlanish mexanizmlarini tushunishga, yangi davolash usullarini ishlab chiqishga va davolash strategiyalarini shaxsiylashtirish imkonini beradi. Ushbu maqolaning maqsadi surunkali rinosinusit polipsiz turining klinik kechishida genetik omillarning ahamiyatini tahlil qilish va ushbu ma'lumotlar asosida shaxsiylashtirilgan davolash strategiyalariniishlab chiqish imkoniyatlarini ko'rib chiqishdan iborat. Asosiy qism. Adabiyotlar tahlili davomida surunkali rinosinusit polipsiz turining genetik asoslari haqidagi tadqiqotlar, genotip-fenotip bog'liqligi, surunkali rinosinusit bilan bog'liq genlar va ularning funksional ahamiyati haqidagi ma'lumotlar o'rganildi. Maqolada adabiyotlarni tahlil qilish va sintez qilish metodologiyasi qo'llanildi. Tadqiqotlarning ilmiy asoslanganligi, metodologik sifati va xulosalarning ishonchliligi baholanib, surunkali rinosinusit polipsiz turi bilan bog'liq genetik omillarto'g'risidagi eng muhimva ishonchli ma'lumotlarumumlashtirildi. Adabiyotlar tahlili natijalari shuni ko'rsatdiki, SRSp- rivojlanishida genetik omillar muhim ahamiyatga ega. Yaponiyalik olimlar Tomassen tomonidan o'tkazilgan keng qamrovli tadqiqotda SRS bilan og'rigan bemorlarning birinchi darajali qarindoshlari o'rtasida kasallikning tarqalishi umumiy populyatsiyaga nisbatan 4-5 barobar yuqori ekanligi aniqlangan [3]. Bu ma'lumotlar oilaviy omillarning muhimligini ko'rsatadi va kasallikning genetik asoslarini o'rganish zarurligini tasdiqlaydi. Polipsiz surunkali rinosinusit rivojlanishida immun tizimi bilan bog'liq genlar muhim rol o'ynaydi. Xususan, TLR (Toll-like receptors) oilasi genlarining polimorfizmi SRSp- bilan bog'liqligi aniqlangan. TLR2 va TLR4 genlarining muayyan variantlari patogen mikroorganizmlarga nisbatan immun javobni o'zgartiradi, bu esa surunkali yallig'lanish jarayonining rivojlanishigaolib keladi [4]. Interleukinlar va ularning retseptorlari bilan bog'liq genlar ham SRSp- rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. IL-1β, IL-6 va IL-10 genlarining polimorfizmi SRSp- bilan bog'liqligi aniqlangan. Liang va hamkasblarining tadqiqotida IL-1β genining -511C/T polimorfizmi SRSp- rivojlanish xavfini sezilarli darajada oshirishianiqlangan [5]. Burun epiteliysi to'siq vazifasini bajaradi va tashqi muhit ta'sirlaridan himoya qiladi. Epitelial to'siq funksiyasi bilan bog'liq genlar SRSp- patogenezida muhim ahamiyatga ega. CFTR (Cystic Fibrosis Transmembrane conductance Regulator) geni mutatsiyalari, garchi to'liq kistik fibroz sindromini keltirib chiqarmasa-da, burun epiteliysi funksiyasini o'zgartirishi va SRSp- rivojlanish xavfini oshirishi aniqlangan [6]. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Shuningdek, MUC5AC va MUC5B kabi shilliq sekretsiyasi bilan bog'liq genlarning polimorfizmi ham SRSp- bilan bog'liq. Bu genlarning o'zgarishlari burun bo'shlig'ida shilliq ishlab chiqarilishini o'zgartiradi vamikroblar kolonizatsiyasiga qulaysharoit yaratadi [7]. HLA (Human Leukocyte Antigen) genlar kompleksi SRSp- bilan bog'liq bo'lgan g