ОЛИЙ ТАЪЛИМДА МАНТИҚ ФАНИНИ ЎҚИТИЛИШНИНГ ДОЛЗАРБ МАСАЛАЛАРИ

Аннотация

Мақолада мантиқий тафаккур маданиятига эга бўлган мустақил фикрлайдиган юқори малакали кадрларни тайёрлашнинг асос шартларидан бири сифатида олийтаълимдамантиқфаниўқитилишизарурлиги масаласи ёритилган. Таянч сўзлар: олий таълим, мантиқий тафаккур, тушунча шаклланишининг мантиқий усуллари, таққослаш, таҳлил, синтез, мавҳумлаштириш, умумлаштириш, ҳуқуқий норма, мантиқийнорма. Аннотация: В статье рассматривается необходимость обучения логике в высшей школе как одно из основных условий подготовки самостоятельно мыслящих высококвалифицированных кадров,владеющих культурой логического мышления. Ключевые слова: высшее образование, логическое мышление, логический приём, образование понятия, сравнение, анализ, синтез, абстракция, обобщение, правовая норма, логическая норма. Annotation: The article deals with the need for teaching of logics in higher school as one of the fundamental conditions for training independently thinking highly qualified personnel possessing a cultureoflogical thinking. Кеуwогds: higher education, logical thinking, logical technique, concept of education, comparison, analysis, synthesis, abstraction, generalization, legal norm, logical norm. Азалдан мантиқ маънавий маданиятнинг ажралмас қисми сифатида жамият ҳаётида доимо муҳим аҳамият касб этиб келган. Бой илмий меросга эга энг қадимий фундаментал фанлардан бири ҳисобланган “Мантиқ” ўзининг шаклланиш ва ривожланиш даврида кўп инқилобий сакрашларни амалга ошириш билан бирга инқирозий ҳолатларни ҳам бошидан кечирган. Дастлаб, мантиқ ўз моҳиятига кўра қадимги дунё ижтимоий сиёсий ҳаётида турли кучлар баҳсларида қўлланиладиган бадиий ифодали нутқнинг ишончлилик кучини ошириш, ўринсиз ёлғонларни тан олдириш, томонларни бир муқимга келтириш вазифаларини уддалай олувчи ўзигахос усул ва воситалари сифатидапайдо бўлаборган. Мантиқнинг фан сифатида шаклланиши Аристотель номи билан боғлиқ бўлиб, унда тафаккур шакллари, қонунлари, силлогистик хулосалар ҳамда далиллаш каби назариялар тизимлаштирилишга эришилганбўлса-да,лекин мантиқ илмининг дунёга кенг тарғибот қилинишида Яқин ва Ўрта Шарқ ҳамда Ўрта Осиё мутафаккирларининг ҳизматлари алоҳида аҳамиятга эгадир. Хусусан, Аристотелнинг мантиққа оид асарларини араб тилига таржима қилган ва уни ўз илмлари билан ижодий www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 бойитиб, тарихда «араб мантиғи» деб ном қолдирган илмий йўналишнинг Хунайн ибн Исхоқ (808–877), Абу Юсуф ал Киндий (801– 867), Абу Башар Матто (туғилган йили маълум эмас –939-йилдавафот этган),Исо ибнЗурро (1000 –йй.),Абу Бакр ар-Розий(865 – 925), Форобий (873 – 950), Ибн Сино (980 – 1037), Ибн Рушд (1126 –1198) каби бир қатор мутафаккирларинингўрни беқиёсдир[1]. Шу тариқа мантиқни мустақил фан сифатидаги нуфузининг ошиб бориши, халқлар маънавий маданияти юксалишининг мезоний кўзгусига айланишга қадамба-қадам эришиб борилди. XIX аср охири ва XX асрнинг иккинчи ярмига қадар мантиқ фанининг жамият ҳаёти учун муҳим аҳамиятга эгалигига ҳеч ким шубҳа қилмас эди. Лекин фан тараққиётининг эҳтиёжи билан анъанавий формал мантиқ негизида “мулоҳазалар мантиғи”, “предикатлар мантиғи”, “интуиционистик мантиқ”, “конструктив мантиқ”, “модал мантиқ” каби турли хил мантиқий тизимларни ўзида бирлаштирувчи ноанъанавий мантиқнинг янги йўналишлари шаклланиб бориши билан математик мантиқда ўз аксини топган мантиқнинг формаллашган тили лингвистика, информатика, кибернетика, нейропсихология, психофизиология, дифференциал психология, эмбриология, молекуляр биохимия, нейрогенетика, сунъий интелект назарияси каби фанлар ва тез суръатлар билан ривожланиб келаётган соҳа – компьютерлаштиришнинг муҳим ўзагига айланиб бўлди. Бу эса илмий жамоатчиликнинг айрим вакиллари орасида Аристотель асос солган мантиқ илмининг турли фанлар кесишмалари орасида қолиб кетиб, ўз моҳиятидан узоқлашиб бораётганлигигаишончнишакллантира борди. Бундан ташқари XX асрнинг охири XXI асрнинг дастлабки ўн йилликларида постсовет мамлакатларида Европа таълим майдонига интеграллашуви жараёнлари кучайиши муносабати билан олий таълим йўналишлари ва мутахассисликлари таълим дастурларини (ўқув режа, фан дастурлари) жаҳон миқёсидаги талаблар доирасида қайта ишлаб чиқишга киришишбошланибкетилди. Олий таълим, фан ва инновациялар вазирининг 26.07.2023 й. 327-сон "O`z DSt 3557:2021 "Олий таълимнинг Давлат таълим стандарти. Олий таълим йўналишлари ва мутахассисликлари классификатори" Ўзбекистон Республикасининг давлат стандартига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида"ги Буйруғига асосан барча олий таълим муассасаларига таълим дастурларини (ўқув режа, фан дастурлари) мустақил ишлаб чиқиш ва тасдиқлаш ваколати берила бошланди. Шу муносабат билан кўп асрлик тарихига эга бўлган “Мантиқ” фани бакалавриат таълим йўналиши муассасалари ўқув жараёнидан олиб ташланаборилди. Шу ўринда таъкидлаш жоизки, биз интилаётган ғарб таълим тизимнинг ўзида ҳам мантиқ фанининг ўқитилишига муайян чекловлар қўйилмага