SHEVA VA LAHJALARNING HUDUDIY VA IJTIMOIY XUSUSIYATLARI: BUXORO VA SURXONDARYO SHEVALARI

Аннотация

This article analyzes the regional dialects of the Uzbek language, specifically the Bukhara and Surkhandarya dialects. It provides a linguisticdefinition of dialects and vernaculars, examining their phonetic, grammatical, and lexical differences. The Bukhara dialect belongs to the o-vowel group, where vowel harmony is lost, and certain phonetic shifts occur. In contrast, the Surkhandarya dialect belongs to the a-vowel group, maintaining vowel harmony. The formation of these dialects is influenced by historical, social, and cultural factors, reflecting regional and ethnic identity. The article also explores the relationship between dialects and the literary language, highlighting their place in the linguistic system. The study of Uzbek dialectology is essential for understanding language development and cultural heritage. This research contributes to a deeper understanding of regional and social variations in language through theanalysis ofdialectal differences. Keywords: Dialect, accent, vernacular, regiolect, sociolect, ethnolect, Uzbek dialects, Bukhara dialect, Surkhandarya dialect, regional speech features, literary language and dialect, social factors, cultural influence, historical language changes. Kirish. Til inson jamiyatidagi eng muhim muloqot vositasi bo‘lib, uning turli hudud va ijtimoiy guruhlarga moslashuvi natijasida sheva, lahja va dialektlar shakllanadi. “Bir tilning adabiy (standart) shakli bilan nostandart (xalq shevasi) o‘rtasidagi farq ko‘pincha shartli bo‘lib, u ijtimoiy, siyosiy, madaniy va tarixiy omillarga bog‘liq holda belgilanadi.”1 Ayrim shevalar vaqt 1Chao,Yuen Ren (1968). Language and Symbolic Systems. CUParchive. p.130.ISBN 9780521094573. https://books.google.com/books?id=Se87AAAAIAAJ&q=language+standard+dialect&pg=PA13 0 www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 o‘tishi bilan adabiy til maqomini olishi mumkin, boshqalari esa faqat muayyan hudud yoki ijtimoiy guruh doirasida qoladi. O‘zbek tilida ham turli sheva va lahjalar mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos fonetik, grammatik va lug‘aviy xususiyatlarga ega. Bu farqlar tarixiy, madaniy va ijtimoiy omillar ta’sirida yuzaga kelgan bo‘lib, ularni alohida tadqiq etish va tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada Buxoro va Surxandaryo shevalari o‘rganilib, ularning fonetik, grammatik va lug‘aviy farqlari tahlil qilinadi. Shevalarning shakllanishida ijtimoiy va madaniy omillar muhim rol o‘ynagan bo‘lib, ular tarix davomida turli tillar va lahjalar bilan o‘zaro ta’sirda bo‘lgan. Shu sababli, maqolada Buxoro va Surxandaryo shevalarining o‘ziga xos xususiyatlari va ularning adabiy tilbilan bog‘liqligi keng yoritiladi. Asosiy qism. Sheva (fors. — harakat tarzi, tarz, usul) — tilning fonetik, grammatik va lugʻaviy jihatdan oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan eng kichik hududiy koʻrinishi — sezilarli lisoniy tafovutlari boʻlmagan bir yoki bir necha aholi maskani (odatda, qishloq)da yashovchilarning soʻzlashuv vositasi sifatida qoʻllanadi.2 Shevalar bir tilda so‘zlashuvchi aholining mavjud hududiy va ijtimoiy tabaqalari asosida shakllanadi. Ularning farqlari odatda fonetik tovush o‘zgarishlari, grammatik shakllanishlar va lug‘aviy birliklarning turlicha qo‘llanilishi bilan bog‘liq bo‘ladi. Shevalar mahalliy aholi tomonidan og‘zaki nutqda faol qo‘llanadi, lekin ular yozma tildakamroq uchraydi. Shevalarning shakllanishi hududiy chegaralar, ijtimoiy tabaqalanish, tarixiy jarayonlar va boshqa lingvistik omillar bilan bog‘liq. Ayrim shevalar mustahkam ildiz otib, uzoq vaqt davomida o‘z holicha rivojlanadi, boshqalari esa adabiy tilning ta’siri ostida sekin-asta o‘zgarib boradi. Shevalarning fonetik xususiyatlari ba’zan unli va undosh tovushlarning almashinuvi, urg‘u tizimidagi farqlar, ba’zan esa fonemalar tarkibining butunlay o‘zgarishi bilan namoyon bo‘ladi. Grammatik jihatdan esa fe’l shakllari, egalik qo‘shimchalari va so‘z tartibidagi o‘ziga xosliklar bilan ajralib turadi. Dialekt lotincha soʻz boʻlib, shevaga nisbatan keng ma’noda qoʻllanadi. Adabiy tildan oʻzining ba’zi bir xususiyatlari (fonetik, grammatik, leksik) bilan farqlanadigan biror umummilliy tilning yirikroq boʻlagi dialekt deyiladi.3 Bu atama ko‘pincha mintaqaviy nutq uslublariga nisbatan qo‘llaniladi, ammo sheva boshqa omillar, masalan, ijtimoiy tabaqa yoki etnik guruh tomonidan ham aniqlanishi mumkin.4  Sotsiolekt –ijtimoiy tabaqaga bog‘liq sheva.  Etnolekt –etnik guruhga xos sheva. 2Aslonboyeva A. Q., AbdirimovaI. K.Oʻzbektili lahjavashevalari // Ilmiy FanXabarnomasi. –2024.–№9–B. 480-482. ISBN 978-9943-381-05-6. 3Eshmirzayeva. N. Sheva, dialekt va lahjalarning xususiyatlari, ularni o‘rganish metodlari // British International Science Conference. –2024.–B. 4“Definition ofDIALECT”.30July 2023https://www.merriam-webster.com/dictionary/dialect www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JU