TARBIYAVIY MUNOSABATLARNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI VA ULARDA KASBIY SHAKLLANISH VA KASBIY О‘ZLIKNI ANGLASHNING PEDOGOGIK MОHIYATI

Аннотация

Ta'lim munosabatlarining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari va ulardagi kasbiy rivojlanish va kasbiy o'zini o'zi anglashning pedagogik mohiyatini tadqiq qilish insonning yaxlitligi va o'ziga xosligi, shaxsning munosabatlar sub'ekti sifatidagi va uning o'ziga xosligi haqidagi tizimli g'oyalarga asoslanadi. Maqolada tarbiyaviy munosabatlarning ijtimoiy-psixologik xususiyatlari va ularda kasbiy shakllanish va kasbiy о‘zlikni anglashning pedogogik mоhiyati yoritib berilgan. Kalit so’zlar. Munosabat, rivojlanish, anglash, mohiyat, bilim, yechim, o'qitish, tarbiya, g'oya, element. Ta'lim munosabatlarining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari va ulardagi kasbiy rivojlanish va kasbiy o'zini o'zi anglashning pedagogik mohiyati o'qituvchining kasbiy o'zini o'zi anglashining rivojlanishidagi kamchiliklarni aniqlaganligi, uning alohida tarkibiy qismlarining deformatsiyasi (uslub haqidagi g'oyalar) bilan belgilanadi. O'qituvchilarni tayyorlashda talabalarga kasbiy o'zini o'zi diagnostika qilishni o'rgatish, o'z shaxsiyatini rivojlantirish, kasbiy faoliyatni o'z-o'zini tartibga solish qobiliyati, o'zini o'zi anglash istagi, kasb vakili sifatida o'ziga bo'lgan qiymat-semantik munosabat, ularning pedagogik faoliyatini baholash o’rgatilishi kerak. Ta'lim munosabatlarining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari va ulardagi kasbiy rivojlanish va kasbiy o'zini o'zi anglashning pedagogik mohiyatini tadqiq qilish ta'lim falsafasi, pedagogik psixologiya, madaniyatshunoslik, akmeologiya, sinergetika, germenevtika, aksiologiyaning yetakchi g'oyalariga, insonning yaxlitligi va o'ziga xosligi, shaxsning munosabatlar sub'ekti sifatidagi va uning o'ziga xosligi haqidagi tizimli g'oyalarga asoslanadi. 194 Synapses: Insights Across the Disciplines SYNAPSES: Insights Across the Disciplines Volume 2, Issue 3 Prezident Sh.M.Mirziyoyev yoshlar tarbiyasi haqida so‘z yuritib, bu borada shoshilmaslik, yoshlar va ota-onalarning talab-istaklaridan kelib chiqib, har tomonlama puxta o‘ylab ish tutish kerak [6], bu esa mamlakatda ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlik, jamiyatda tinchlik va ahillik, millatlararo totuvlikni saqlab qolish, mustaqillikning uzoq yillarga mo‘ljallangan ijtimoiy-siyosiy taraqqiyot yo‘lini belgilab olish, istiqlolimizni ichki va tashqi xurujlardan asrab-avaylash, yangi jamiyatning yangi, yuksak ma’naviyatli, mustaqil fikrlashga qodir, ayni chog‘da mamlakat, millat tarixini yaxshi biluvchi, ulug‘ ajdodlarimiz qoldirgan ilmiy-ma’naviy merosdan bahramand yoshlarni tarbiyalash vazifasi turadi, deb ta’kidlaydi. Talabalarning ma’naviy madaniyatini rivojlantirishning falsafiy, ijtimoiy- antropologik masalalari M.Kaxxarova [1], A.Mavrulov [3], J.Tulenov [4], G.Tulenova [5], O.G‘aybullayev [2]lar tomonidan tadqiq etilgan. Ta'lim munosabatlarining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari va ulardagi kasbiy rivojlanish va kasbiy o'zini o'zi anglashning pedagogik mohiyati haqida gapirganda, didaktik ma'noda uchta asosiy masala belgilab beriladi: 1) o'qituvchiga ma'lum bo'lgan bilimlarni, yechimlarni, o'qitish va tarbiya usullarini yangi pedagogik vaziyat sharoitlariga o'tkazish; 2) har bir pedagogik vaziyat uchun yangi yechim topish; 3) pedagogik bilim va g'oyalarning yangi elementlarini yaratish va aniq pedagogik vaziyatni hal qilishning yangi misollarini qurish. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, pedagogik vazifani umumlashtirish darajasidan qat'i nazar, uni hal qilishning tugallangan tsikli "o'ylash - harakat qilish - o'ylash" triadasiga to'g'ri keladi va pedagogik faoliyatning tarkibiy qismlari va ularga mos keladigan ko'nikmalar bilan mos keladi. Natijada, o'qituvchining kasbiy malakasi modeli uning nazariy va amaliy tayyorgarligining birligi sifatida ishlaydi. Kasbiy o'zini o'zi anglashning yuqori darajasi quyidagilar bilan tavsiflanadi: o'qituvchining kasbdagi shaxsiy o'sish qadriyatlari xususiyatlarining ierarxik tuzilishining ustunligi; ongda talaba obrazini uning hayotiy faoliyati sub'ekti sifatida aks ettirish va belgi sifatida aks etish istagi; o'quvchilar bilan shaxsga yo'naltirilgan o'zaro munosabatlarga bo'lgan munosabatning ustunligi, o'ziga ijobiy munosabat. O'z-o'zini hurmat qilish va o'z-o'zini anglashning psixologik tushunchalari aniq bo'lishiga qaramay, farqlarga ega. O'z-o'zini hurmat qilish kontseptsiyasi - bu o'zi haqida baholovchi emas, balki tavsiflovchi fikrlar to'plamidir. Garchi, albatta, o'z-o'zini hurmat qilish kontseptsiyasining u yoki bu qismi ijobiy yoki salbiy rangga ega bo'lishi mumkin. O'z-o'zini hurmat qilish tushunchasi, aksincha, inson o'z fazilatlarini qanday 195 Synapses: Insights Across the Disciplines SYNAPSES: Insights Across the Disciplines Volume 2, Issue 3 baholashi bilan bevosita bog'liq. O'z-o'zini hurmat qilish - bu insonning o'zini, uning imkoniyatlarini, fazilatlarini va boshqa odamlar orasidagi o'rnini baholashdan iborat. Bundan tashqari, xuddi shu fazilatlar bir kishi tomonidan ijobiy talqin qilinishi mumkin (va keyin ular o'z-o'zini hurmat qilishni oshiradi), ikkinchisi esa - salbiy ma'noda (va keyin un