O‘ZBEK ADABIYOTIDA JALOLIDDIN RUMIY AN’ANALARI

Аннотация

This article is devoted to highlighting the influence of Jalaluddin Rumi (1207–1273) and his mystical philosophy and literary legacy on Uzbek literature. Rumi's works, in particular, through his work "Masnavi", mystical ideas had a profound impact on famous writers and poets of Uzbekistan, including Alisher Navoi, Ahmad Yassavi, Boborahim Mashrab, and Furqat. The article highlights the continuation of Rumi's traditions from the Soviet era to the period of independence and how they are reflected in modern Uzbek literature. At the same time, the translation of Rumi's works into the Uzbek language and the reflection of his mystical legacy in Uzbek music are also studied. The article demonstrates the continuous continuation of Rumi's traditions in Uzbek literature. Kalit so‘zlar: Jaloliddin Rumiy, O‘zbek adabiyoti, Tasavvuf falsafasi, Alisher Navoiy, Ahmad Yassaviy, Boborahim Mashrab, Furqat, Masnaviy, Ilohiy muhabbat, ~ 8 ~ Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 4(62) Ruhiy kamolot, Sufi an’analar, Sovet davri, Mustaqillik davri, O‘zbek tarjimalari, Maqom san’ati, Rumiyning ta’siri. Keywords: Jalaluddin Rumi, Uzbek literature, Sufi philosophy, Alisher Navoi, Ahmad Yassavi, Boborahim Mashrab, Furqat, Masnavi, Divine love, Spiritual perfection, Sufi traditions, Soviet era, Independence era, Uzbek translations, Maqom art, Rumi's influence. Ключевые слова: Джалалуддин Руми, узбекская литература, философия суфизма, Алишер Навои, Ахмед Яссави, Боборахим Машраб, Фуркат, Маснави, Божественная любовь, Духовное совершенство, Суфийские традиции, Советская эпоха, Эпоха независимости, узбекские переводы, Статусное искусство, влияние Руми. Jaloliddin Rumiy (1207–1273) O‘rta asr islom va Sharq adabiyotining ulkan siymolaridan biri hisoblanadi. U nafaqat tasavvuf falsafasini chuqur ifodalagan shoir, balki o‘ziga xos poetik uslub va falsafiy maktab yaratgan buyuk mutafakkir edi. O‘zbekiston hududida uning adabiy va falsafiy merosi katta ta'sirga ega bo‘lgan. Rumiyning an’analari o‘zbek adabiyotiga chuqur singib ketgan va bu ta'sir davom etib kelmoqda. Quyida O‘zbek adabiyotida Rumiy an’analari haqida tarixiy va konkret ma'lumotlar beriladi: 1. Tarixiy fon: Jaloliddin Rumiy va uning davri Jaloliddin Rumiy, 13-asrda yashagan tasavvufiy shoir va mutafakkir, asli Balx (hozirgi Afg‘oniston) shahridan bo‘lib, u yerda tug‘ilgan. Uning otasi Bahoiddin Valad ham mashhur islom olimi bo‘lgan. Oila Mongollar bosqinidan qochib, avval Iroq, keyin esa Kichik Osiyoga ko‘chib o‘tgan. Rumiyning ilmiy va diniy bilim olishida otasi va keyinchalik tasavvufiy ustozi Shams Tabriziyning ta’siri juda katta bo‘lgan. Uning eng mashhur asari "Masnaviy ma’naviy" bo‘lib, tasavvufni chuqur falsafiy va badiiy ifoda qilgan. 2. Rumiyning tasavvuf falsafasi va uning O‘zbek adabiyotiga ta’siri Rumiy tasavvufiy yo‘lni insonning ruhiy takomili, Allohga bo‘lgan muhabbat va ilohiy haqiqatni kashf qilish yo‘li deb ta’riflaydi. Bu tasavvufiy g‘oyalar o‘zbek adabiyotida ham muhim o‘rin tutgan. Xususan, Alisher Navoiy va Ahmad Yassaviy kabi shoirlarning asarlarida Rumiy ta’sirini ko‘rish mumkin. Alisher Navoiy: Navoiy o‘zining "Xamsa" dostonida va boshqa asarlarida tasavvuf g‘oyalarini chuqur talqin qiladi. Uning asarlarida Rumiyga xos bo‘lgan ilohiy muhabbat va insonning Alloh bilan yaqinligi tushunchalari o‘z ifodasini topgan. Navoiyning masnaviylari va Ruboiylarida Rumiy an’analarining ta’siri yaqqol seziladi. ~ 9 ~ Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 4(62) Ahmad Yassaviy: Tasavvufning markaziy shaxslaridan biri bo‘lgan Yassaviy ham Rumiyning falsafiy va tasavvufiy g‘oyalarini davom ettirgan. Uning "Hikmatlar" asari tasavvufiy doston sifatida Rumiyning "Masnaviy" asariga o‘xshashliklarga ega. 3. Rumiy an’analari: o‘zbek adabiyotida davom ettirilishi O‘zbek adabiyotida Rumiyning an’anaviy tasavvufiy yo‘li qator shoirlar va mutafakkirlar tomonidan davom ettirilgan: Boborahim Mashrab: Mashrabning tasavvufiy lirikasi Rumiyning ruhiy izlanishlariga yaqin. Uning asarlarida Allohga bo‘lgan muhabbat, ruhiy yuksalish va insonning bu dunyodagi vazifasi haqidagi fikrlar Rumiyga monand tarzda ifoda etilgan. Furqat: 19-asrning oxirida yashagan shoir Furqat ham Rumiyga oid g‘oyalarni o‘z asarlarida talqin etgan. Uning tasavvufiy asarlarida ham Rumiy an’analari bilan bog‘liq falsafiy motivlar bor. 4. Sovet davrida Rumiy merosining qayta tiklanishi Sovet davri o‘zbek adabiyotida tasavvufiy asarlarni chop etish cheklangan bo‘lsa-da, Rumiyning adabiy merosi katta e’tibor qozongan. Shoir va adiblar o‘z asarlarida unga murojaat qilgan. 20-asrning ikkinchi yarmida Jaloliddin Rumiyning asarlari qayta tarjima qilinib, o‘zbek tilida nashr etilgan va ommalashgan. 5. Zamonaviy O‘zbek adabiyotida Rumiy an’analari Mustaqillik davrida O‘zbekistonda tasavvuf adabiyotiga, xususan, Rumiyning merosiga qiziqish yana ortdi. O‘zbek shoirlari va yozuvchilari uning falsafasini chuqur o‘rganib, o‘z ijodlarida bu an’analarni