Жазони ижро этиш муассасаларининг тадбиркорлик фаолияти бўйича фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарлиги асослари

Аннотация

Фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарлик бу — иқтисодий фаолиятдаги мажбуриятларни тўғри ва ўз вақтида бажармаганлик учун келиб чиқадиган юридик оқибатларнинг бир тури. Фуқаролик, яъни "гражданский", жавобгарлик тадбиркорлар ва жамиятнинг бошқа аъзолари ўртасидаги иқтисодий муносабатларни тартибга солишда муҳим аҳамият касб этади. Бу жавобгарлик нафақат юридик шахслар, балки алоҳида шахслар, жумладан, тадбиркорлар учун ҳам қўлланилади1. Калит сўзлар: жавобгарлик, мажбуриятлар, суд, Тадбиркорлик фаолияти, тизим, юридик шахслар, асослар. Фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарлик — бу шахс ёки ташкилот ўз мажбуриятларини бажармаганида ёки ёмон бажарганида унинг зиммасига тушадиган ҳуқуқий мажбуриятдир. Бу жавобгарликка кўра, зарар етказган ёки қонунбузарлик содир этган томон келтирилган зарарни қоплаши ёки келишилган шартлар бўйича ўз вазифаларини бажариши шарт. Масалан, агар бир тадбиркор товарни етказиб бериш шартномасини имзолаган бўлса, лекин товарни вақтида етказиб бермаса, у фуқаролик- ҳуқуқий жавобгарликка тортилиши мумкин. Бунда зарар етказилган томон, яъни товарни ололмаган мижоз, суд орқали ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиши мумкин2. Тадбиркорлик фаолиятида фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарлик — бу бозор муносабатларининг самарали ва қонуний асосда амалга оширилиши 1 Ўзбекистон Республикасининг Меҳнат кодекси. 1995 йил 21 декабрь, 545-I-сон 2 Сайфуллаев У.А. "Тадбиркорлик ва давлат муассасалари ўртасидаги муносабатларнинг ҳуқуқий тартибга солиниши". – Тошкент: Фан, 2018. – 310 б. 142 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 учун муҳим механизмдир. Тадбиркорлар мажбуриятларни бажармаганлик ёки бузганлик учун молиявий жавобгарликка тортилиши мумкин. Масалан, Ўзбекистонда амалда бўлган қонунчиликка кўра, тадбиркорлар фаолиятини тартибга солувчи қоидалар ва шартномавий мажбуриятлар бузилганда улар молиявий жарималарга дуч келади. 2020 йилда бир қанча тадбиркорлик субъектлари давлат харидлари бўйича шартномаларни бузганликлари учун фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарликка тортилган эди. Улар товарларни белгиланган муддатларда етказиб бермаганликлари сабабли, давлат томонидан белгиланган жарималарга дуч келдилар ва шартномавий мажбуриятларни бажаришда жиддий оқибатларга дуч келдилар. Бу каби ҳолатлар жуда кўп учраб туради ва бу фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарликнинг амалий аҳамиятини кўрсатиб беради3. Ёки бошқа бир мисол, катта қурилиш лойиҳаларида кўпинча пудратчи корхоналар ўз зиммаларидаги ишларни ўз вақтида ва керакли сифатда бажармаганликлари учун фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарликка тортилган ҳолатлар ҳам кузатилади. Бунда улар, одатда, зарарни қоплаш учун жарима тўлашга ёки қайта ишлашга мажбур бўладилар. Фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарлик фақат тадбиркорлик фаолиятида эмас, балки жамоат ташкилотлари ёки давлат муассасалари учун ҳам қўлланилиши мумкин. Масалан, жазони ижро этиш муассасалари тадбиркорлик субъектлари сифатида иш юритганда, улар ҳам қонун бузилиши ёки шартномавий мажбуриятларни бажармаганлик учун жавобгарликка тортилиши мумкин. Бу каби жавобгарлик тизими фуқаролар ва юридик шахсларнинг иқтисодий фаолиятни қонуний ва адолатли асосда амалга оширишларини таъминлашга хизмат қилади. Жазони ижро этиш муассасаларининг тадбиркорлик фаолияти бўйича ҳуқуқий жавобгарлигига келганда, бу махсус ҳуқуқий тартибга солиш талаб қиладиган ўзига хос соҳадир. Жазо ижро этиш муассасалари ўзларининг асосий вазифаларини бажариш билан биргаликда, тадбиркорлик фаолиятини амалга оширишлари ҳам мумкин. Бунинг сабаби шундаки, муассасаларнинг 3 Министерство юстиции Узбекистана. Доклад о правовой ответственности государственных учреждений и социальном предпринимательстве. 2023. 143 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 иқтисодий мустақиллиги ва молиявий барқарорлиги уларнинг самарали ишлашини таъминлайди. Бироқ, бу фаолият фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларга ҳам кириб келади ва уларнинг ҳуқуқий жавобгарлиги мураккаб ҳуқуқий механизмларни ўз ичига олади4. Ўзбекистон қонунчилигига кўра, жазони ижро этиш муассасалари қатор иқтисодий ва тадбиркорлик фаолият турларини амалга оширишга ҳақлидирлар. Бу фаолият, масалан, ишлаб чиқариш, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштириш, турли хизматларни кўрсатиш ва маҳсулотларни ишлаб чиқариш билан боғлиқ бўлиши мумкин. Бундай фаолиятни амалга оширишнинг асосий мақсади, бир томондан, жазо муддатини ўтаётган шахсларни меҳнатга жалб қилиш ва уларни қайта тарбиялаш бўлса, бошқа томондан, бу фаолиятдан даромад олиш орқали муассасанинг молиявий барқарорлигини таъминлашдир. Шунга қарамасдан, жазони ижро этиш муассасалари тадбиркорлик субъектлари сифатида бошқа тадбиркорлик фаолиятини амалга оширувчи корхоналар каби бир қатор ҳуқуқий мажбуриятларга эга. Ушбу мажбуриятлар бажарилмаган ёки бузилган тақдирда, улар фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарликка тортилади. Мисол учун, агар жазо ижро этиш муассасаси билан шартнома тузган бошқа тадбиркорлик субъ