SPORTChILARNI SPORT MUSOBAQALARIGA TAYYORLAShDA PSIXOLOGIK TAYYORGARLIKNING O‘RNI

Аннотация

В статье анализируется важность психологической подготовки спортсменов к спортивным соревнованиям. Психологическая подготовка направлена на оптимизацию психоэмоционального состояния спортсмена для достижения целей, помогая ему уверенно и эффективно управлять собой до и во время соревнований. Автор описывает процесс подготовки перед соревнованиями, который включает в себя оценку возможностей спортсмена, постановку четких целей и разработку методов управления психологическими состояниями. Психологическая подготовка, тесно связанная с физической и технической подготовкой, служит для повышения успеха спортсмена. В статье также рассматриваются различные компоненты психологической подготовки, подчеркивая важность управления мотивацией и эмоциональным состоянием спортсмена. Ключевые слова: психологическая подготовка, спортсмен, соревнование, мотивация, эмоциональное возбуждение, физическая подготовка, тактическая подготовка, конкуренция, психологическое состояние. Kirish. Psixologik tayyorgarlik aynan ma’lum bir musobaqaga tayyorlashga qaratilgan bo'lib, sportchida aynan shu musobaqaga psixologik tayyorgarlikni shakllantirishni maqsad qilgan. Ya'ni, musobaqa oldidan va davomida sportchi psixologik holatda bo'lishi kerak, bu esa o'zining xulq-atvori va harakatlarini samarali va ishonchli ravishda o'zini boshqarishni ta'minlaydi. Bu holatning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat: maqsad — g‘alaba yoki belgilangan natijaga erishish uchun o‘z imkoniyatlarini to‘liq amalga oshirishga yo‘naltirilgan motivatsiya va ma'lum darajadagi emotsional hayajon, bu esa bir tomondan zarur jismoniy va iroda faoliyatining namoyon bo‘lishiga yordam beradi, boshqa tomondan esa ushbu faoliyatni boshqarishning aniq va ishonchli bo‘lishini ta'minlaydi. Asosiy qism. Musobaqa maqsadiga yo'naltirilgan qarash va emotsional hayajon darajasi (kuchlanish) sportchining maqsadga erishish ehtiyoji bilan bog'liq. Bunday ehtiyojning intensivligi musobaqa natijasining shaxsiy va ijtimoiy ahamiyati bilan belgilanadi. Bundan tashqari, psixologik tayyorgarlik holatining ikkala tarkibiy qismi ham sportchining belgilangan musobaqa maqsadiga erishish 120 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 imkoniyatlarini qanday baholashiga bog'liq. Maqsadga erishish ehtimolini baholash sportchining ongida aks etgan fikrlarning natijasi hisoblanadi [1]. Sportchi musobaqaga bo‘lgan har tomonlama tayyorgarligini (bu yerda sportchining funksional, jismoniy, texnikaviy, taktik tayyorgarligi va uning musobaqaga oldingi psixologik holati o‘rtasidagi bog‘lanish aniq ko‘rinadi) va yaqinlashib kelayotgan musobaqaning kutilayotgan shart-sharoitlarini, ayniqsa raqobatchilarining kuchini hisobga olgan holda, o‘zining imkoniyatlarini baholaydi. Aynan o‘zining imkoniyatlarini raqobatchilarning imkoniyatlari bilan solishtirib, kutilayotgan musobaqa shart-sharoitlarini oldindan prognoz qilib, sportchi maqsadga erishish ehtimolini baholaydi. Optimal psixologik holat uchun maqsadga erishish ehtimolining yuqori subyektiv bahosi muhim bo‘lgani uchun, belgilangan musobaqa maqsadi haqiqiy bo‘lishi kerak, qiyin erishilsa ham, lekin sportchi o‘zining hozirgi tayyorgarlik bosqichida amalga oshira oladigan darajada bo‘lishi lozim [2]. Muayyan musobaqaga psixologik tayyorgarlik quyidagilarni o‘z ichiga olishi kerak deb hisoblanadi:  musobaqada ishtirok etish maqsadini aniqlash;  ushbu maqsadga erishishga yo'naltirilgan qarashni yaratish;  bunday yutuqqa erishish ehtimoli yuqori ekanligiga ishonch hosil qilish. Bularning barchasi uchun sportchi ko‘plab turli xil ma’lumotlarni olishi va qayta ishlashi kerak. Shunday qilib, musobaqalarga psixologik tayyorgarlik bo‘g‘inlarining umumiy tizimini tuzish mumkin: 1) bo‘lajak musobaqa shartlari va ayniqsa raqiblar haqida yetarli va ishonchli ma’lumot to‘plash; 2) musobaqa boshlanishidan oldin sportchi yoki jamoaning tayyorgarligi va imkoniyatlari haqida ma'lumotni to'ldirish va aniqlashtirish; 3) musobaqada ishtirok etish maqsadini to‘g‘ri aniqlash va shakllantirish; 4) musobaqada qatnashishning ijtimoiy ahamiyatga ega motivlarini shakllantirish; 5) musobaqa faoliyatini ehtimoliy rejalashtirish; 6) turli darajadagi qiyinchilikdagi (ayniqsa, kutilmagan) musobaqa to‘siqlariga duch kelishga maxsus tayyorgarlik ko‘rish va ularni yengib o‘tishni mashq qilish; 121 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 7) yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan salbiy ichki holatlarni o‘z-o‘zini boshqarish usullarini nazarda tutish; 8) musobaqa boshlanishida asab-ruhiy tetiklikni saqlash usullarini tanlash va ulardan foydalanish, uni musobaqa davomida tiklash Har qanday sport turida musobaqa o‘tkaziladigan sharoit mashg‘ulot o‘tkaziladigan sharoitdan farq qiladi. Shuni ta’kidlash kerakki, sport natijasi uchta tarkibiy qismdan iborat: • jismoniy tayyorgarlik; • fu