БОШЛАНҒИЧ СИНФ ТАСВИРИЙ САНЪАТ ДАРСЛАРИДА ИЖОДИЙ ҚОБИЛИЯТЛАРНИ РИВОЖЛАНТИРИШ

Аннотация

The article focuses on the depiction of still life, one of the most interesting and relevant genres of fine art, its organization, the formation of its composition depending on the color, size, and structure of the forms of the objects, the use of the sequence of depiction, and the use of the laws of fine art in the depiction of still life by student youth. Keywords: Still life, composition, painting, sequence of depiction, methodological stage, creative activity. КИРИШ. Натюрморт (французчадан “ўлик табиат”) деган маънони англатиб - жонсиз буюмларни тасвирлашга бағишланган тасвирий санъат жанридир. Ушбу жанр тасвирий санъатнинг бошқа жанрларига қараганда анча ёш ҳисобланиб XV-XVI асрларда композициянинг бир қисми сифатида пайдо бўла бошлади ва XVII-асрда Голланд ва Фламанд расмлари томонидан шаклланди ҳамда ривожланди. Савол туғилади, нима учун натюрморт узлуксиз таълим тизимининг барча бўғинларида севиб ижро этиладиган жанр? 60 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Чунки у бошланғич синф ўқувчисидан бошлаб, профессионал рассомгача ўзига жалб қилинадиган севимли машғулот туридир. Айниқса, эндигина тасвирий санъат оламига кириб келаётган бошловчи бўлажак тасвирий санъат усталари учун қизиқарли бўлган энг оддий жанр. Натюрмортларни тасвирлаш жараёнида бўлажак рассом ҳажм, фазо, шакл, перспектива қонунларини ўрганиб санъатнинг пиллапояларидан юқори чўққиларга чиқиш учун энг мақбўл йўлидир. АДАБИЁТЛАР ТАХЛИЛИ. Натюрморт тасвирий санъатда кенг ривож топган мустақил жанрига айланиб, Ўзбекистон тасвирий санъатида рассомлардан Н.Кашина, З.Ковалевская, Ю.Елизаров, Р.Ахмедов, Ғ.Абдурахманов, Н.Тен А.Юнусов, А.Мирзаев, А.Икромжонов каби кўплаб натюрморт жанрининг усталари ва умидли ёш рассомлар ҳам табиат яратган ноз-неъматларга бўлган меҳрларни натюрмортда ифодалаганлар. Натюрморт ва унинг олий таълимда талабаларни касбий тайёрлашдаги аҳамиятига бағишланган ўқув ва илмий адабиётлар билан М.Набиев, Б.Азимова, Ғ.Абдурахмонов, Б.Байметов каби методист олимлар самарали ижод қилганлар. Рус тасвирий санъатниниг усталари Н.Н.Ростовцев, В.С.Кузин, А.Унковский ва бошқалар натюрмортни тасвирлашга бағишланган илмий тадқиқот ишларини олиб борганлар. Ўзбекистон тасвирий санъатида рассомлардан Н.Кашина, З.Ковалевская, Ю.Елизаров, Р.Ахмедов, Ғ.Абдурахманов, Н.Тен А.Юнусов, А.Мирзаев, А.Икромжонов каби кўплаб натюрморт жанрининг усталари ҳам табиат яратган ноз-неъматларга бўлган меҳрларни натюрмортда ифодалаганлар. Натюрморт жанрининг олий таълимда талабаларни касбий тайёрлашдаги аҳамиятига бағишланган ўқув ва илмий адабиётлар билан М.Набиев, Б.Азимова, Ғ.Абдурахмонов, Б.Байметов каби рассом-олимлар самарали ижод қилганлар. НАТИЖАЛАР. Тасвирий санъат соҳасида тахсил олаётган ёшлар қандай босқичда таълим олаётган бўлишларидан қатъи назар натюрмортни барча қонун-қоидаларга монанд ва мукаммал тарзда тузиш масаласи муҳим ҳисобланади. Қуйида биз натюрмортнинг композицион назариясини таҳлил қиламиз ва уни қандай қилиб тўғри тузиш ҳақида суҳбатлашамиз. Даставвал натюрморт постановкасининг барча тавсилотлари ва таркибини шакллантириш босқичида иложи борича малакали равишда ҳамда илмий назарий маълумотларга асосланган ва назарий жиҳатдан таянган холда 61 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 ўйлаб, шакл ва буюмларни ҳажми, тузилиши, оч ва тўқлиги каби кўплаб масалаларга таянган холда кўриб чиқишингиз керак бўлади. Шунда чизилаётган асар билан постановкага қўйилган буюмларнинг композиция жиҳатдан монандлиги, ҳаётий (реалистик) кўриниши, томошабиннинг эътиборини ўзига жалб эта оладиган асар муаллифига айланишингизда муҳим босқич ҳисобланади. Натюрморт постановкаси пухта, ўзоқ вақт уйлаб мулоқаза қилиб қўйилиши мақсадга мувофиқ. Ўқув постановкаларини ташкил этишда кўп нарсалардан фойдаланилмайди. Уларнинг шакли, ҳажми ва ранглари ҳар турли бўлишига эътибор қаратиш керак. Натюрморт постановкасига турли хил буюмлар, масалан, чинни ёки сопол идиш, металл, ёғоч буюм, ҳар хил рангли сидирға матоларни киритилиши асар мазмунини бойитади ва қизиқарли қилади. Силлик, ялтироқ сиртли идишии сирти жилвасиз нарса билан, қиррали буюмни думалоқ шакл билан ёнм-ён тасвирлаш ва тасвирлаш малакаларини шакллантириш учун имконият яратади. Натюрморт ишлашда асосий талаблардан бири нарсаларинг ўлчам, ранг ва тус жиҳатдан ажралиб туриши ҳамда композиция марказига яқин жойлаштаралишидир. Бу тасвир мазмунини очишда сўз бошловчи вазифасини ўтайди, композициянинг марказини бўрттириб кўрсатиб туради. Купинча рассомлар асосий предметни атайлаб композиция марказдан сал силжитиб қўядилар-да, мувозанатни сақлаш учун қарама-қарши томонда ранги ва тус жиҳатдан бир-бирига зид бўлган предметларни танлайдилар. Бир хил нарсалардан бир неча куринишда натюрмортлар тузиш мумкин, лекин ҳар гал ҳам ҳажмларнинг катта-кичиклиги ва бўлакларнинг оч-тўқлиги ўртасидаги мувозан