BET-SAN FORMALARÍNÍŃ FUNKCIONAL-SEMANTIKALÍQ XIZMETLERI

Аннотация

In the modern Karakalpak language, the verb word class is the object of research, distinguished by the large number of grammatical categories. One of the important issues is the study of the features of the use of the personal-number forms of the verb, their functional functions. In our article, we will discuss the functional-semantic functions of the personal-number forms of the verb. Key words: verb, personal-number forms, singular, plural, paradigmatic meaning, syntagmatic meaning. ФУНКЦИОНАЛЬНО-СЕМАНТИЧЕСКИЕ ФУНКЦИИ СТОЧИСЛЕННЫХ ФОРМ Аннотация. В современном каракалпакском языке глагольная группа является объектом исследования и отличается большим количеством грамматических категорий. Одним из важных вопросов является изучение особенностей употребления лично- числовых форм глагола и их функциональных функций. В нашей статье мы рассмотрим функционально-семантические функции лично-числовых форм глагола. Ключевые слова: глагол, лично-числовые формы, единственное число, множественное число, парадигматическое значение, синтагматическое значение. Feyildiń bet-san affiksleri menen ózgeriwi úsh betke qatnaslı bolıp, hár bir bet (III betten basqası) birlik hám kóplik sanda ózine tán morfologiyalıq formalarına iye. Feyiller I bet birlik san formasında kelip, birlik sandaǵı sóylewshi, kóplik san formasında kelip, sóylewshi tárepindegi kóplik toparı, II bet birlik san formasında kelip, birlik sandaǵı tıńlawshı kóplik formasında kelip tıńlawshılar toparı, III bet formasında kelip sóylewshi hám tıńlawshıdan basqa III bettegi birlik hám kóplik sandaǵı subyektler menen predikativlik qatnasqa túsedi. 1612 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Feyillerdiń I hám II bet formasında kontekstte subyekt kórsetilmese de qaysı sanǵa tiyisli ekeni anıq kórinip turadı. Al qaraqalpaq tilinde feyillerdiń III bet formalarında birlik san ushın da, kóplik san ushın da bir forma bolǵanlıqtan, I hám III betlerdegidey san mánisi kórinip turmaydı. Feyildiń III bet bir san mánisi birlik sandaǵı atlıq sózler, betlew hám óz lik almasıqları arqalı ańlatıladı. Mısalı: Ol bardı, ózi bardı, Marat aldı, qus qondı hám taǵı basqa. Sonday-aq feyildiń III bet birlik san mánisi bir sanlıǵı hám soǵan semantikası boyınsha sinonim sózler arqalı ańlatıladı. Jaw menen jalǵız alıstı. Baslıqqa qara bası qarsı shıqtı. Jekke júrip at shaptı. Kiyiklerdiń birewi qoraǵa kirip ketipti. Ayırım jaǵdaylarda subyekttiń siltep kórsetiliwi yamasa belgisi kórsetiliwi arqalı birlik máni ańlatıladı. Mısalı: Bul maǵan sálem berdi, keyindegisi sálemlespedi. Birinshisi bir adım aldıǵa shıqtı. Feyildiń III bet kóplik mánisi de atlıq sózler, betlik hám óz lik almasıqlardıń kóplik formaları arqalı ańlatıladı: Olar bardı, óz leri berdi, studentler aldı, quslar qondı. Sonday-aq feyildiń III bet kóplik mánisi jámlew almasıqları járdeminde ańlatıladı. Mısalı: Bári keldi, hámmesi aldı. Kóplik máni sanlıq sózler hám kóplik máni ańlatıwshı basqa sózler járdeminde de ańlatılıwı múmkin. Mısalı: Jigitlerdiń kóbi woraza tutıp atır, birazı buzıp aldı. Tórtewi ishke kirip, tórtewi jaydıń tórt tárepinde turdı. Kóp kópshilign yetti. Tórtew túwel bolsa tóbedegini túsiredi, altaw ala bolsa awzındaǵına aldıradı. Ayırım bet-san formalı ózlik, ózgelik hám belgisiz dárejedegi feyillerdiń orınlawshıları sol kórsetilgen bettegi subyekt bolmawı múmkin. Mısalı: Muǵallim bizlerge Gúlmurattıń «Qayrawda jalǵız ǵaz» qosıǵın yadlattı. Bul keltirilgen mısaldaǵı III bet formasında yadlattı feyiliniń grammatikalıq subyekti III bettegi muǵallim sózi bolǵanı menen, is-hárekettiń haqıyqıy orınlawshısı I bet ekeni kontekst mazmunınan ǵana belgili bolıp tur. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde feyiller belgili bir bet-san formalarına iye bola tura subyekt penen bet yamasa san jaǵınan sáykes kelmey qollanılıw jaǵdayları da ushırasadı. Bunday feyillerdiń ózbek tilinde bir bet-san formasında turıp, subyekt penen bet yamasa san jaǵınan sáykes kelip hám sáykes kelmey qollanıw jaǵdaların G.Zikirlaev keń túrde analiz jasaydı. Ol feyildiń bet-san formaların subyekt penen bet hám sanda sáykes kelip qollanılıwın feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq sıpatı dep, al feyildiń bet-san formalarınıń subyekt penen bet yamasa san jaǵınan sáykes kelmey qollanılıwın feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq sıpatınıń óz geriwi dep qaraydı [1]. Tatar til iliminde D.Sh.Shayxaydarova feyildiń belgili bir bet-san formasına iye bolıp, subyekt penen bet hám san jaǵınan sáykes keliwin feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq kórinisi, al feyildiń belgili bir bet-san formalarına iye bola tura subyekt penen bet yamasa san jaǵınan sáykes kelmey qollanılıwın feyildiń bet-san formalarınıń sintagmalıq kórinisi dep ataydı [2]. 1613 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Qaraqalpaq til biliminde feyillerdiń belgili bir bet-san formasına iye bolıp, subyekt penen bet hám san jaǵınan sáykes kelip yamasa kelmey qollanılıwı ele arnawlı ilimiy baǵdarda izertlenilgen joq. Tek ayırım jaǵdaylarda I hám II betlerde k