MUSTAQILLIK DAVRI MODERN ADABIYOTI

Аннотация

Ushbu maqolada mustaqillik yillarida o‘zbek modern adabiyotining shakllanish jarayoni, yetakchi ijodkorlar, adabiy yo‘nalishlar hamda jamiyatga ta’siri haqida so‘z yuritiladi. Kalit so‘zlar: modern adabiyot, shaxsiy erkinlik, modernistik uslub, postmodernistik uslub, eksperimental uslub, milliy ong, milliy mentalitet. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, hayotning barcha jabhalarida, jumladan, adabiyot sohasida ham katta o‘zgarishlar yuz berdi. Ijod erkinligi kengaydi, ilgari senzura sabab cheklangan mavzular ko‘tarila boshlandi. Adabiyotda inson tafakkurining yangi qirralari aks etib, milliy o‘zlik va mustaqillik ruhi yetakchi mavzularga aylandi. Shu bilan birga, modern adabiyot tushunchasi ham kengayib, an’anaviy va zamonaviy uslublarning uyg‘unligi kuzatildi. Modern adabiyot deganda, zamonaviy dunyoqarash va badiiy ifoda usullarini o‘zida mujassam etgan, turli eksperimental uslublardan foydalanadigan, shuningdek, global adabiy oqimlardan ta’sirlangan adabiyot tushuniladi. Mustaqillik davri modern adabiyoti an’anaviy adabiyotdan farqli o‘laroq, faqatgina o‘tmish voqealarini tasvirlash bilan cheklanmay, balki zamonaviy hayot, jamiyatdagi o‘zgarishlar, inson tafakkurining rivoji va shaxsiy erkinlik kabi mavzularni ham o‘z ichiga oladi. Mustaqillik yillarida o‘zbek adabiyotida turli adabiy yo‘nalishlar rivoj topdi. She’riyatda falsafiy tafakkur, shaxsiy kechinmalar va ichki erkinlik yetakchi o‘rinni egalladi. Nasrda esa realizm, postmodernizm, futuristik va eksperimental uslublar keng qo‘llanila boshlandi. Yangi avlod yozuvchilari va shoirlari inson qalbining eng nozik qirralarini ochib berishga intildilar. Ular o‘z asarlarida global va milliy muammolarni o‘zaro bog‘lagan holda, yangi adabiy estetikani shakllantirishga harakat qildilar. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, adabiyotning taraqqiyotida ham tub burilish sodir bo‘ldi. Sovet davrida mafkuraviy nazorat ostida bo‘lgan adabiyot mustaqillik yillarida erkinlikka chiqdi. Yozuvchilar va shoirlar ilgari ochiq aytilmagan mavzularni ko‘tarish, tarixiy haqiqatni badiiy ifoda etish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Bu davrda o‘zbek adabiyotida senzura ta’siri kamayib, ijodkorlar o‘z fikrlarini erkin bayon qila boshladilar. Shuningdek, mustaqillik adabiyotga yangi yo‘nalishlar olib kirdi. Realistik tasvir yetakchilik qilgan o‘zbek adabiyoti asta-sekin modernistik, 20 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference postmodernistik va eksperimental uslublarga yuzlandi. Adabiyot endi nafaqat milliy o‘zlikni aks ettiruvchi, balki global muammolarni ham o‘z ichiga oluvchi jarayonga aylandi. Yangi asarlarda insoniy qadriyatlar, erkinlik, milliy ong, ma’naviy meros kabi mavzular ilgari surildi. Hamda adabiyotda ijodiy individuallik kuchaydi. Yozuvchilar o‘z uslublarini yaratishga intilib, avvalgi qoliplar doirasidan chiqishga harakat qildilar. She’riyatda falsafiy fikrlar chuqurlashib, inson qalbining eng nozik qirralari tasvirlanadigan bo‘ldi. Nasrda esa eksperimental shakllar ko‘payib, g‘oyalar jilosi yangicha tus oldi. Mustaqillik yillarida o‘zbek adabiyotida ko‘plab yangi ijodkorlar paydo bo‘ldi va ular adabiyotni yangi bosqichga olib chiqishdi. Shu bilan birga, ilgari ijod qilib kelgan, lekin senzura sabab ba’zi mavzularni erkin yoritolmagan adiblar ham o‘z ijodiy imkoniyatlarini to‘liq namoyon etishdi. Shavkat Rahmon – Mustaqillik davri o‘zbek she’riyatining yorqin namoyandalaridan biri. Uning she’rlarida modernistik va falsafiy yo‘nalish ustunlik qiladi. U inson tafakkurini, ichki kechinmalarni va hayotning falsafiy ma’nosini teran ifodalashga intilgan. O‘tkir Hoshimov – Mustaqillik yillarida ham katta iz qoldirgan adiblardan. Uning "Dunyoning ishlari" asari insoniy qadriyatlar, hayotning murakkabligi va milliy mentalitetni aks ettirgan asarlardan biridir. Erkin A’zam – nasr sohasida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan yozuvchilardan. U zamonaviy hayotning muammolarini qalamga olib, inson ruhiyati va hayotiy ziddiyatlarni tasvirlashga e’tibor qaratgan. Muhammad Solih – she’riyatda modernistik ruhda ijod qilgan shoirlardan biri. Uning asarlarida o‘zlikni anglash, erkinlik va insoniy qadr-qimmat mavzulari yetakchilik qiladi. Bu ijodkorlar mustaqillik davri o‘zbek adabiyotining shakllanishida muhim rol o‘ynagan va modern adabiyotning rivojlanishiga katta hissa qo‘shganlar. Mustaqillik yillarida o‘zbek adabiyotida janr va uslubiy jihatdan sezilarli o‘zgarishlar kuzatildi. Ilgari an’anaviy realizm va romantizm yetakchilik qilgan bo‘lsa, bu davrda modernizm, postmodernizm, ekzistensializm va eksperimental janrlar rivojlandi. She’riyat yangi falsafiy va modernistik yo‘nalishga ega bo‘ldi. Shoirlar o‘z fikrlarini ko‘proq timsollar orqali ifodalashga intildilar. Shavkat Rahmon, Rauf Parfi, Faxriyor, Muhammad Solih kabi shoirlarning ijodi bunga yaqqol misoldir. Ularning she’rlarida inson qalbining nozik kechinmalari, hayot va borliq haqidagi falsafiy mushohadalar ko‘zga tashlanadi. Nasr esa o‘zining turli shakl va janrlari bilan riv