O’ZBEKISTON TOG’LARIDA TARQALGAN JUNIPERUS TURKUMI O’SIMLIKLARNING QOPLAMIDAGI O’RNI VA SENAPOPULYATSIYALARI

Аннотация

This article analyzes the role of Juniperus species in plant cover and their cenopopulations in the mountains of Uzbekistan. The ecological and phytocenotic characteristics of Juniperus species, their significance in the natural environment, distribution patterns, and the impact of anthropogenic factors on them are examined. The results of the study are of great scientific importance for ecology, botany, and forestry. Аннотация: В данной статье анализируется роль растений рода Juniperus в растительном покрове гор Узбекистана и их ценопопуляции. Рассматриваются экологические и фитоценотические характеристики можжевельников, их значение в природной среде, закономерности распространения и влияние антропогенных факторов. Результаты исследования имеют важное научное значение для экологии, ботаники и лесного хозяйства. Keywords: Juniperus, juniper, cenopopulation, plant cover, ecology, phytocenosis, Uzbekistan mountains, anthropogenic impact. Ключевые слова: Juniperus, можжевельник, ценопопуляция, растительный покров, экология, фитоценоз, горы Узбекистана, антропогенное воздействие. Oʻzbekiston hududida joylashgan tog‘li ekotizimlar oʻziga xos biogeotsenotik tizim bo‘lib, ularda Juniperus turkumiga mansub archa o‘simliklari muhim oʻrin tutadi. Archalar yuqori balandliklarda joylashgan oʻsimlik jamoalarining asosiy komponenti bo‘lib, tuproqni eroziyadan himoya qilish, mikroiqlim shakllantirish va biologik xilma-xillikni saqlashda katta ahamiyatga ega. Juniperus turlarining o‘sish sharoitlari, ularning fitosenotik roli va tabiiy ekotizimlar bilan o‘zaro aloqasi bo‘yicha tadqiqotlar muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada O‘zbekiston tog‘larida tarqalgan archa turlarining oʻsimlik qoplamidagi o‘rni va senopopulyatsiyalari batafsil tahlil qilinadi Oʻzbekiston togʻlarida Juniperus turkumining ekologik ahamiyati: O‘zbekiston tog‘larida uchraydigan archa turlari asosan Juniperus seravschanica, 15 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Juniperus turkestanica va Juniperus semiglobosa hisoblanadi. Ular tog’ tizmalari, ayniqsa, Zarafshon, Hisor, Turkiston va Nurota tizmalari bo‘ylab keng tarqalgan. Ushbu oʻsimliklar quruq va tog’ iqlim sharoitlariga moslashgan bo‘lib, kam suvli va ozuqaviy jihatdan kambag‘al tuproqlarda ham o‘sish imkoniyatiga ega. Archalar tuproq eroziyasini kamaytirish, atmosferani kislorod bilan boyitish va hayvonlar uchun boshpana yaratish kabi ekologik xizmatlarni bajaradi. Ular yong‘oqlari va novdalari orqali ko‘plab hayvonlar, ayniqsa, qushlar va mayda sutemizuvchilar uchun oziq manbai bo‘lib xizmat qiladi. 2. Juniperus turlarining fitosenotik xususiyatlari: Juniperus turlarining fitosenotik roli turli fitotsenozlarga bog‘liq. Tog‘li hududlarda archa o‘rmonlari bir necha turdagi oʻsimlik jamoalarini shakllantiradi: Archa-yantoq (haloxylon) fitotsenozi – quruq tog‘ yonbag‘irlarida uchraydi. Archa-g‘umay (Stipa) fitotsenozi – nisbatan o‘rtacha namlik sharoitida rivojlanadi. Archa-bodom (Amygdalus) fitotsenozi – toshloq va qoyalik hududlarda uchraydi. Har bir fitotsenoz o‘ziga xos ekologik sharoitga ega bo‘lib, ularning turg‘unligi va barqarorligi tabiiy va antropogen omillarga bog‘liq. 3. Juniperus senopopulyatsiyalari va ularning barqarorligi: Senopopulyatsiyalar – muayyan hududdagi bir turga mansub o‘simliklarning o‘zaro aloqasi va tarqalish qonuniyatlarini ifodalaydi. O‘zbekistonda Juniperus senopopulyatsiyalari ko‘pincha tabiiy yosh guruhlarga ega bo‘lib, ularning tarkibi quyidagicha: Yosh oʻsuvchi individuallar – tabiiy regeneratsiyaning bir qismi sifatida o‘sadi. Voyaga yetgan daraxtlar – fitotsenozning asosiy qismi bo‘lib, biologik xilma-xillikni ta’minlaydi. Keksa va nobud bo‘layotgan daraxtlar – yangi yosh o‘simliklar uchun joy bo‘shatadi. Ammo antropogen ta’sir, jumladan, chorvachilik, noqonuniy daraxt kesish va iqlim o‘zgarishi senopopulyatsiyalarga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. 4. Antropogen omillar va Juniperus ekotizimining degradatsiyasi: So‘nggi yillarda tog‘ hududlarida odamlarning faoliyati tufayli archa o‘rmonlari qisqarib bormoqda. Quyidagi omillar asosiy tahdid hisoblanadi: Chorvachilik bosimi – yosh archalar yaylov chorvachiligi natijasida nobud bo‘lmoqda. Daraxt kesish – archa yog‘ochi xo‘jalik maqsadlarida foydalanilmoqda. Iqlim o‘zgarishi – yog‘ingarchilikning kamayishi va haroratning ortishi archalarning tabiiy regeneratsiyasiga ta’sir qilmoqda. Bunday sharoitda archa o‘rmonlarini saqlab qolish va ularning barqarorligini ta’minlash bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish zarur. Juniperus populyatsiyalarining tiklanish jarayoni va muhofaza choralari: O‘zbekiston tog‘larida archa turlarining tabiiy regeneratsiyasi nisbatan sekin kechadi. Archa urug‘lari past unuvchanlikka ega bo‘lib, ularning ko‘pchiligi qattiq qobiq bilan qoplanganligi sababli tabiiy sharoitda unib chiqishi 16 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference qiyinlashadi. Bundan tashqari, archa ko‘chatlarining o‘sishi uchun