Объединение ремесленников в артели в Ферганской долине в 1920-1924 гг.: процесс политики национализации

Аннотация

Ключевые слова: В статье проведён всесторонний анализ организации средние и мелкие ремесленных артелей Ферганской долины в период с 1920 предприятия, по 1924 гг. Рассмотрены особенности их формирования и частная собственность, развития, а также роль в социально-экономическом промышленные предприятия, развитии региона. Совет Народных Комиссаров РСФСР, новая экономическая политика (НЭП), центральные и местные хозяйственные органы, частное предпринимательство, артели. 1917-yilda sovet hokimiyati o‘rnatilganidan keyin Turkistonda sanoatni davlat tasarrufiga o‘tkazish jarayoni boshlandi. Dastlab yirik korxonalar natsionalizatsiya qilingan bo‘lsa, 1918-yil o‘rtalaridan boshlab o‘rta va kichik korxonalar ham davlat nazoratiga o‘tkazila boshlandi. 1920-yil oxiriga kelib, sovet hukumati, mahalliy sovetlar va Turkiston respublikasi xo‘jalik kengashlari tomonidan olib borilgan milliylashtirish siyosati natijasida respublikaning deyarli barcha sanoat korxonalari davlat mulkiga aylantirildi. Bu korxonalar markaziy va mahalliy xo‘jalik organlari orqali boshqarila boshlandi. 1920-yillar boshlarida sovet davlati milliylashtirish siyosati doirasida xususiy mulk va erkin tadbirkorlikni bartaraf etishga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlarni amalga oshirdi. Bu jarayon qishloq xo‘jaligi, sanoat, moliya va savdo sohalaridagi o‘zgarishlar bilan bir qatorda kosibchilik va hunarmandchilik sohasini ham qamrab oldi. Xususan, Farg‘ona vodiysida hunarmandlarning va kosiblarning artellarga birlashishi ishlab chiqarish jarayonlarini markazlashtirish va davlat nazoratiga o‘tkazish siyosatining muhim qismiga aylandi. 1921-yil 1-yanvarga kelib, Turkistonda 1175 ta sanoat korxonasi milliylashtirildi, lekin ularning ko‘pchiligi kichik korxonalar edi. Shuningdek, milliylashtirilgan korxonalar asosan davlat buyurtmalarini bajarish uchun ishlatilgan. Masalan, terini qayta ishlash korxonalari armiya ehtiyojlari uchun ishlab chiqarishga yo‘naltirildi. 1919-yildan boshlab Turkiston Respublikasidagi jun titish, teri-ko‘n, to‘qimachilik, vinochilik va tamaki sanoati korxonalari ham natsionalizatsiya qilindi hamda ular ham faqat armiya ehtiyojlari uchun ishlay boshladi . RSFSR Xalq Komissarlari Sovetining 1918-yil 28-iyundagi yirik sanoat va transportni umummilliylashtirish to‘g‘risidagi dekretidan so‘ng, Turkistonda sanoat korxonalarini milliylashtirish jarayoni yanada kuchaydi. Bu jarayon Andijonda ham 63 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2025) / ISSN 2181-1415 davom ettirildi. 1920-yil oxiriga kelib, bu yerda barcha korxonalar va elektr stansiyalar milliylashtirildi. Andijonning butun sanoati front ehtiyojlarini ta’minlashga qaratildi. Shahar tegirmonlari armiyani un bilan ta’minlasa, to‘quvchilik va tikuvchilik ustaxonalari jangchilar uchun poyabzal tayyorlab bera boshladi. Faqatgina 1919-yilda Andijon sanoati frontga 5 ming juft erkaklar ichki kiyimi, 3 ming juft yozgi gimnastyorka va shim, 1500 ta furajka, 700 ta mo‘ynali jun kurtka, 500 ta papaxa, 100 ta jun gimnastyorka, 500 ta jun shim, 2100 juft etik va boshqa mahsulotlarni yetkazib berdi. Andijon yog‘ zavodi qoshidagi ustaxonalarda turli xil jangovar qurollar ta’mirlandi. Biroq milliylashtirish jarayoni iqtisodiy muammolarni ham keltirib chiqardi. Ishlab chiqarish hajmi keskin kamaydi, chunki hunarmandchilik asosida faoliyat yuritgan kichik korxonalar markazlashgan boshqaruv tizimiga to‘liq moslasha olmadi. Shuningdek, mutaxassislar tanqisligi, xomashyo yetishmovchiligi va transport tizimining izdan chiqishi ham sanoatni rivojlantirishga to‘sqinlik qildi. Shunday qilib, 1917–1921-yillarda Turkistonda sanoatni milliylashtirish keng ko‘lamda amalga oshirilgan bo‘lsa-da, bu jarayon turli iqtisodiy va ijtimoiy muammolar bilan kechgan. Keyinchalik Yangi iqtisodiy siyosat (NEP) davrida milliylashtirilgan korxonalarning bir qismi xususiy tadbirkorlarga ijaraga berildi va iqtisodiy faoliyatni tiklashga harakat qilindi. 1920-yil oxiriga kelib, sovet hukumati, mahalliy sovetlar va Turkiston respublikasi xo‘jalik kengashlari tomonidan amalga oshirilgan sanoatni natsionalizatsiya qilish natijasida, respublikaning aksariyat sanoat korxonalari davlat tasarrufiga o‘tkazildi. Bu korxonalar markaziy va mahalliy xo‘jalik organlari orqali boshqarila boshlandi. 1921-yil 1-yanvarga kelib, Turkistonda 1175 ta sanoat korxonasi davlat mulkiga aylantirildi, bularning ko‘pchiligi kichik korxonalar edi. [2, c.138] Davlat korxonalari barcha yollanma ishchilarning 90 foizini va respublika sanoatidagi barcha mexanik dvigatellarning 80 foizdan ortig‘ini o‘z ichiga olardi. O‘lka yalpi sanoat mahsulotining qariyb to‘rtdan uch qismi davlat sektori hissasiga to‘g‘ri keldi. [3, c.80] Xususiy va kooperativ mulkda faqat kichik korxonalargina qoldi, xolos. Bu korxonalarda o‘rtacha to‘rt nafardan ortiq yollanma ishchi bo‘lmagan yoki ularda umuman yollanma mehnatdan foydalanilmagan. [4, c. 264] Sovet davlatining milliylashtirish siyosati xususiy mulkni yo‘q qilib, barcha is