KÓRKEM SHIǴARMALARDA SPORT TERMINLERINIŃ QOLLANILIWI

Аннотация

This article discusses the use of sports terms used in fiction and explains their usage. Key words:lexicology, term, terminology, work of art, sports terminology. Til adamzat jámiyetinde tiykarınan bir-biri menen pikir alısıwı, óz ara pikirlesiwi processinde payda bolǵan qubılıs esaplanadı. Ol insan turmısın hár tárepleme sáwlelendirip otıradı. Hár bir tildiń rawajlanıwı eń aldı menen sol tildiń sózlik quramında kórine baslaydı. Hár bir tildin leksikası sol tildiń ishki hám sırtqı rawajlanıw jolında kórinedi. XX ásirde jámiyetimizdiń hár tárepleme rawajlanıwı menen sózlik quramımızǵa hár qıylı tarawǵa tiyisli terminler kirip kele basladı. Termin degenimiz ilimiy-texnikalıq hám taǵı basqa uǵımlardı, predmetlerdi ataw ushın qabıl etilgen sóz yamasa sóz dizbegi [1]. Qaraqalpaq til biliminde leksikologiya hám terminologiya tarawına tiyisli dáslepki izertlewler E.Berdimuratovtıń atı menen baylanıslı. Adebiy tildiń rawajlanıwındaǵı obyektiv talaplar, nızamlıq kem-kem qáliplesiwi hám jetilisiwi nátiyjesinde qaraqalpaq terminologiyası sistemasında ulıwma xalıqlıq norma dóredi, terminlerdi arnawlı atama sıpatında tanıw hám tańlawdıń principleri, terminlerdiń jasalıw jolları nızamlılıq retinde tastıyqlandı [2]. Sonday-aq, bul ilimpzdıń «Qarqalpaq terminologiyası» miynetin de atap ótiw orınlı. Bunda qraqalpaq tiliniń sózlik quramında termonogiya qatlamınıń ornı, termin hám olardıń tiykarǵı belgileri, qarqalpaq terminologiyasınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı, jasalıw usılları, quramı boyınsha túrleri, stillik qollanılıwı, unifikaciyası keń túrde úyrenilgen [3]. Terminler haqqında bir qansha ilimpazlar óz pikirlerin bildiredi, qaraqalpaq tilin dáslepki izertlewshilerdiń biri N.A.Baskakov: termin ózi ańlatatuǵın uǵımǵa anıq sáykes keliwshi, turaqlı bir mánisi belgili bir terminologiya tarawındaǵı basqa terminler 85 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 3 menen baylanısqan sóz hám sóz dizbegi bolıp tabıladı, ol sol terminologiyanıń tarawında unifikatsiyallıq qollanılıwı menen xarakterlenedi dep kórsetedi [4]. Kórnekli til ilimpazı akademik V.V.Vinogradov termin mánisine qálegen sózdiń qollanıla alatuǵınlıǵın názerde tutadı [5]. A.A.Reformatskiy terminler-bul arnawlı, xizmeti jaǵınan sheklengen, umıtılatuǵın sózler dep qaraydı, olardıń ilim hám texnikada siyasat penen diplomatiyada oǵada zárúrli ekenligin eskertedi [6]. Qarqalpaq til iliminde terminler ayrıqsha áhmiyetke iye, sonıń ishinde sport terminleride kórkem shıǵarmalarda ushırasıp otıradı. Qarqalpaq tilindegi kórkem shıǵarmalarda sport terminleriniń qollanılıwı haqqında sóz etetuǵın bolsaq, eń dáslep xalıq oyınlarında óz kórinisin tapqanlıǵın kóriwimizge boladı. Bul haqqında belgili ilimpaz E.Berdimuratov: “Kishkene náresteniń tuwılıwınan baslap kamalǵa kelgen dáwirine shekem onıń den sawlıǵın, salamat rawajlanıwın támiyn etiwshi barlıq usılları onıń aqılın, miynet etiwge tayarlıǵın, ruwxıy dúnyasın, qızıǵıwshılıǵın, turmıslıq sheberligin hám t.b tárbiyalawshı sporttıń túrlerine ayrıqsha kewil awdarılǵanlıǵın aytıp ótedi [7]. Bunı tómendegi mısallardan kórip shıǵamız: 1) Burınnan eki dizem órim-órim bolıp jırtılǵansha asıq oynaytuǵınlardıń biri men edim [9,-84]. Asıq oyını qaraqalpaq xalqınıń belgili xalıq oyınlarınıń biri esaplanadı, ol qoydıń eshikiniń hám de usı sıyaqlı mayda janlı-jániwarlardıń artqı eki ayaǵında bolatuǵın dizedegi súyek [8, I, -208]. 2) Aq terek pe kók terek?, Bizden sizge kim kerek? [10,8]. Bul oyın túri de erteden kiyatırǵan xalıq oyınlarınan biri esaplanadı, bul oyında balalar eki toparǵa bólinip qol uslasıp turadı, balalarda, qızlarda aralasıp turadı hám bir topar usı qatarlardı aytadı, al ekinshi topar bolsa bir adamdı saylaydı, saylanǵan bala juwırıp barıp qarsı topardıń qol ualasıp turǵan jerin úziwi kerek boladı. Oyın usı taqılette dawam etedi. 3) Bay-bay, sol jılǵı traktor paradın aytpaysań ba, shaǵal jaǵısında kemeden túsiwden jigirma traktor qatara dizilip bir sap tarttı-aw, onıń aldında anaw jaǵı Shanıspay kópir, mınaw jaǵında Qatankól, Sarı aǵawladıń Qalıl jaǵıs penen Xalqabattıń tolı jurtınıń bas kótergen shabandozları Shaǵaldan Xalqabatqa shekem ǵıyıqta bastı salıp, ılaq oynap, shanǵıtına izindegi traktorlar ózuniń izine ergen esapsız alamandı kómdi-aw [11,32]. Shabandoz- bul ılaq oyınında júyrik at penen jaqsı oynaytúǵın adam. Ilaq oyın – at ústinde júrip bawızlanǵan kishkene ılaqtı tartıp oynaytuǵın xalıqtıń milliy oyınıń túri [8,VII,454]. Sonday-aq, qaraqalpaq xalqınıń milliy oyınları, sport atamaların T.Qayıpbergenovtıń shıǵarmalarında da ushıratıwımızǵa boladı. Báhár janlı 86 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 3 maqluqatqa “algulımlı” deytuǵın qasharman oyını menen, juwannıń sozılıp jińishkeniń úziletuǵın máwsimi gúnbaygi sızıǵı [12,III,19