Правовая природа Всемирной торговой организации: ее роль в международном публичном праве и влияние на международное частное право

Аннотация

Ключевые слова: Всемирная торговая организация (ВТО) является одним Всемирная торговая из основных институтов международного экономического организация, права, правовая природа которого во многом международное сформировалась в рамках международного публичного публичное право, международное частное права. ВТО, как международная организация, право, регулирующая межгосударственные торговые отношения, международное определяет правовые обязательства суверенных экономическое право, государств и разрабатывает правила международной международное торговое торговли. В то же время нормы ВТО прямо или косвенно право, урегулирование влияют на субъекты частного права, что демонстрирует ее международных споров. неразрывную связь с международным частным правом. В данной статье анализируется роль ВТО в рамках международного публичного права, ее влияние на правовые отношения между государствами и степень связи правил ВТО с международным частным правом. Статья направлена на более глубокое изучение правовой природы ВТО и анализ ее места в мировой торговой системе. Jahon savdo tashkiloti (JST) xalqaro savdo tizimining asosi hisoblanib, u a’zo davlatlar o‘rtasida savdo bitimlari bo‘yicha muzokaralar olib borish va nizolarni hal etish uchun fundament yaratib kelmoqda. Biroq, uning huquqiy tabiati va xalqaro huquqning keng doirasidagi o‘rni hamon bahsli munozaralarga sabab bo‘lib qolmoqda. An’anaviy yondashuvlarga asosan, Jahon Savdo Tashkiloti xalqaro ommaviy huquq instituti sifatida qaraladi, chunki u davlatlararo munosabatlarni tartibga soladi va suveren davlatlar tomonidan ratifikatsiya qilingan shartnomalar orqali faoliyat yuritadi. Shunga qaramay, Jahon Savdo Tashkiloti qoidalarining ta’siri davlatlar doirasidan chetga chiqib, transmilliy korporatsiyalar, kichik korxonalar va iste’molchilar kabi xususiy huquq subyektlarga ham o‘z ta’sirini o‘tkazib kelmoqda. Ushbu maqolada Jahon Savdo Tashkilotining xalqaro ommaviy huquq va xalqaro xususiy huquqda tutgan o‘rni ko‘rib chiqilib, uning ushbu ikki soha o‘rtasida ko‘prik vazifasini o‘tashdagi o‘ziga xos roli ta’kidlanadi. Xalqaro ommaviy huquq davlatlar va xalqaro tashkilotlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solib, davlatlarning suvereniteti, ularning xohish-irodasi va 424 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 01 (2025) / ISSN 2181-1415 davlatlararo nizolarni hal etishga alohida e’tibor qaratadi. Jahon savdo tashkiloti (JST) bunday ta’rifga to‘liq mos keladi, chunki u o‘zining asosiy shartnomasi hisoblangan “Marokash bitimi” (1994) asosida tashkil etilgan hukumatlararo tashkilotdir. Jahon Savdo Tashkilotining asosiy vazifalari savdo kelishuvlari bo‘yicha muzokaralar olib borish, savdo siyosatini kuzatib borish va nizolarni hal etishdan iborat bo‘lib, bular mohiyatan xalqaro ommaviy huquq faoliyati hisoblanadi. Jahon savdo tashkiloti shartnomaviy tuzilma hisoblanib, uning huquqiy tuzilishi “Tariflar va savdo bo‘yicha bosh kelishuv” (GATT), “Xizmatlar savdosi bo‘yicha bosh kelishuv” (GATS) va “Intellektual mulk huquqlarining savdo jihatlari to‘g‘risidagi kelishuv” (TRIPS) kabi shartnomalarga asoslanadi. Ushbu bitimlar a’zo davlatlar uchun majburiy hisoblanib, Jahon Savdo Tashkiloti nizolarni hal etish mexanizmi orqali amalga oshiriladi. Bu mexanizm davlatlar o‘rtasidagi kelishmovchiliklarni bartaraf etishga xizmat qiladi. Jahon savdo tashkiloti davlatlararo markazlashgan nizolarni hal etish tizimiga asoslanadi. Jahon savdo tashkiloti (JST)ning nizolarni hal qilish tizimi xususiy huquq subyektlari emas, balki a’zo davlatlar o‘rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf etishga mo‘ljallangan. Masalan, “AQSH – Krevetkalar” (1998) deb nomlangan alohida ahamiyatga molik bo‘lgan ishda Amerika Qo‘shma Shtatlarining krevetka importiga qo‘yilgan cheklovlari yuzasidan bir qator davlatlar, jumladan, Hindiston, Malayziya, Pokiston va Tailand e’tiroz bildirib, AQSH ustidan Jahon Savdo Tashkilotiga shikoyat qilishgan. Ushbu ish Jahon Savdo Tashkilotining davlatlararo savdo nizolarini hal qilish uchun xalqaro maydon sifatidagi rolini yaqqol ko‘rsatib beradi. Jahon savdo tashkiloti davlatlarning xohish-iroda erkinligi tamoyili asosida ish olib boradi, chunki a’zo davlatlar Jahon savdo tashkilotining qoida va qarorlariga ixtiyoriy ravishda amal qilishga rozilik bildiradilar. Bu xalqaro ommaviy huquqning davlatlar suvereniteti va mustaqilligini nazarda tutuvchi asosiy tamoyillariga muvofiq keladi. Xalqaro xususiy huquq, kollizion huquq nomi bilan ham atalib, mahalliy yurisdiksiyalar osha xususiy huquq subyektlari o‘rtasidagi chet el elementi bilan murakkablashgan huquqiy nizolarni hal etishni tartibga soladi. Jahon savdo tashkiloti (JST) xalqaro xususiy huquqning to‘g‘ridan-to‘g‘ri subyekti bo‘lmasa-da, uning qoidalari va qarorlari xususiy huquq subyektlariga, ayniqsa xalqaro savdo bilan shug‘ullanuvchi korxonalarga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Jahon savdo tashkilotining xususiy huquq subyektlariga ta’siriga to‘xtalib o‘tadigan bo‘lsak, Jahon Savdo Tashkilo