Лексико-семантический анализ некоторых ойконимов Андижанской области

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Андижон вилояти микротопонимиясига ойконим, мансуб Жевачи, Кунжи, Пойтуғ, Сақовот ойконимларининг луғавий (лексик) асос, лексик-семантик таҳлили берилган. Мазкур мотив, ойконимларнинг луғавий (лексик) асоси, номинацион- мотивация, фонетик вариант, мотивацион, этимологик хусусиятлари, вариантлари топонимик маъно, ёритилган. этимон. 1 Independent Researcher, Andijan State University. Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue –2 (2025) / ISSN 2181-3701 Лексико-семантический анализ некоторых ойконимов Андижанской области АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье представлен лексико-семантический анализ ойконим, ойконимов Жевачи, Кунжи, Пойтуг, Саковат, относящихся к лексическая основа, микротопонимии Андижанской области. Рассмотрены мотив, лексическая основа, номинативно-мотивационные и мотивация, фонетический вариант, этимологические особенности, а также варианты данных топонимическое значение, ойконимов. этимон. Жевачи – Андижон туманининг Хартум қишлоғидаги маҳалла номи. Алишер Навоий асарларида мазкур сўзлар жиба вариантида уруш кийими, совут; жибачи эса совут ясовчи маъноларида қўлланган: Ҳунар ва пешада андоқки, қушчи ва борсчи ва қўруқчи ва тамғачи ва жибачи ва йўрғачи ва ҳалвочи ва кемачи ва қўйчи. (Муҳокаматул-луғатайн, 17-18) Фольклор асарларида жева сўзи қурол-аслаҳа, жевачи эса қурол-аслаҳахона омбори бошлиғи маъносида қўлланади. Ойконимга ана шу жева ва -чи морфемаларидан таркиб топган касб-ҳунар номини англатувчи жевачи сўзи луғавий асос бўлган. С.Жалилов топонимнинг луғавий асосини майда симдан тўқилган уруш кийими маъносини англатувчи жеба // жиба; шундай кийимнинг устаси, ҳунармандни ифодаловчи жевачи сўзлари билан боғлайди. Энциклопедик луғатда жевачи // жибачи сўзлари совутдор; ўрта асрларда совут кийган отлиқ ва пиёда аскар; ҳар хил темир қурол эгаси; қурол-аслаҳа сақланадиган махсус омбор – жевахона мутасаддиси маъноларини англатиши қайд этилган. Тошкентдаги қадимий жевахона ўрни Эскижўва (жева сўзининг бузиб талаффуз этилиши) деб аталади. С. Қораев қишлоқ номини Андижон вилояти топонимлари сирасида Жиғачи тарзида қайд этади ва жиға ясовчи усталар яшайдиган қишлоқ, деб изоҳлайди. Жиға этнографик термин бўлиб, бош кийимига тақиладиган, укпар ва қимматбаҳо тошлар билан безатилган зийнат буюмини англатади. Жиғадор – жиға таққан, жиғали; Ўрта Осиё хонликларида: жиғаларни сақловчи киши. Бизнингча, қишлоқ аҳолининг касб-кори мотивацияси асосида номланган. Ойконимга жевачи касб-ҳунар оти луғавий асос бўлган. Демак, ойконим совутдорлар; ўрта асрларда совут кийган отлиқ ва пиёда аскарлар; ҳар хил темир қурол эгаси; қурол-аслаҳа сақланадиган махсус омбор – жевахона мутасаддиси яшайдиган аҳоли манзили топонимик маъносига эга. Мазкур ойконим жонли сўзлашувда Живачи фонетик вариантида ҳам қўлланади. Бу номга луғавий асос бўлган сўзнинг жевачи // живачи фонетик вариантларида қўлланиши билан изоҳланади. Кунжи – Андижон туманидаги шаҳарча номи. Аслида қишлоқ бўлган, 2009 йилда шаҳарча мақомини олган. Шаҳарчанинг номланишига келсак, бизнингча, ойконимга эгалик шаклидаги кунж апеллятиви луғавий асос бўлган. 142 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue –2 (2025) / ISSN 2181-3701 Эски ўзбек тилида, жумладан, Алишер Навоий асарларида кунж сўзи бурчак; зовия; бирор нарсанинг бурчаги, чети маъноларида қўлланган: Солиб ул боргаҳ кунжида тахте, Тўшаб ул тахт уза шоҳона рахте. (Фарҳод ва Ширин, 114.) Шунингдек, четда, ёлғизликда маъносида узлат кунжи ибораси ҳам қўлланган: Мавлоно Муҳаммад Хуросоний ... ҳоло узлат кунжида ибодатға машғулдур. (Мажолисун-нафоис, 167) Аҳоли манзили жойлашув ўрни мотивацияси асосида, яъни туман четида жойлашганлигига кўра шундай номланган бўлиб, кунжи, четда жойлашган, четдаги аҳоли манзили топонимик маъноларига эга. Манбаларда Кунжи ойконимининг Кунчи варианти ҳам қайд этилган. Бу қараш ч ва ж ундошлари мослиги, туркий тилларда алмашиб қўлланишини эътиборга олиш асосида юзага келган. Бизнингча, биринчи талқин асослироқ. Республика топонимиясида кунж таркибли Кунжак (Фарғона в. Марғилон ш.), Кунжиқалъа (Бухоро в. Бухоро т.) каби топонимлар ҳам мавжуд. Пойтуғ – Андижон вилоятининг Избоскан туманидаги шаҳар номи. Қишлоқнинг номланиши ҳақида бир неча ривоятлар, халқона талқинлар бор. Ана шундай ривоятларга кўра, ҳазрати Али разиялоҳу анҳу бу ерга келиб, душманга қарши жанг қилган ва ўзининг ғалаба байроғини тиккан ва шу боис Пойтуғ деб аталган. Кўринадики, бу жуда жўн талқин. С.Жалиловнинг талқинларига кўра, Мўғилистон хонларининг Фарғона водийсига ҳужумини тўхтатиш ва унга зарба бериш учун Соҳибқирон Амир Темур 1376 йил февралида Голос водийсидан Чотқол тоғи орқали қўшин юборган ва ўзи ҳам келиб, Низомиддин Шомийнинг “Зафарнома” асарида Пойтоқ мавзесига келиб тушган. Ҳозирги Пойтуғ ана шу номлардан олинган. Бизнингча, Пойтуғ ойконимига пой ва туғ сўзлари луғавий асос бўлган. Пой сўзи