NEYROLINGVISTIKA NAZARIYALARI VA MODELLARINING UMUMIY KOʻRINISHI

Аннотация

Neuro-linguistics is a field of study that examines the interactions between language and the brain. This paper focuses on the key theories and models of neuro-linguistics and analyzes their significance in the field of linguistics. Neuro-linguistics explores how language is linked to brain processes, and it explains the processes of language learning and usage. The main scientific approaches, cognitive processes, the effect of brain hemispheres on language, as well as neurobiological foundations are analyzed. The article discusses the development of neuro-linguistics, from historical research to contemporary models and theories, presenting key studies and theories aimed at explaining the interaction between language and the brain. Keywords: neuro-linguistics, language, brain, cognitive processes, Broca's area, Wernicke's area, linguistics, brain hemispheres, lateralization, neurobiological foundations. Neyrolingvistika – bu til va miya oʻrtasidagi oʻzaro ta'sirlarni oʻrganadigan fan sohasidir. Til va uning miya strukturalarida qanday shakllanishi, qayta ishlanishi va ishlatilishini tushunish neyrolingvistikaning asosiy maqsadlaridandir. Ushbu soha koʻplab nazariyalar va modellarni oʻz ichiga oladi, ular miya va tilning funktsional oʻzaro ta'sirini tushuntirishga harakat qiladi. Bu maqolada, dunyo tilshunosligida neyrolingvistikaga oid asosiy nazariya va modellar koʻrib chiqiladi va ularning lingvistik tadqiqotlardagi ahamiyati tahlil qilinadi. Neyrolingvistika dastlab XX asr boshlarida tilshunoslik va nevrologiyaning birlashishi natijasida paydo boʻlgan. Bu sohada dastlabki tadqiqotlar til buzilishlarini oʻrganish va miya jarohatlari bilan bog'liq boʻlgan til funktsiyalarini tahlil qilishga qaratilgan edi. Keyinchalik, bu tadqiqotlar kengayib, miya va til oʻrtasidagi murakkab munosabatlarni aniqlash uchun turli usullar va modellar ishlab chiqildi (Pinker, 1994). Bugungi kunda neyrolingvistika tilshunoslikda juda muhim oʻrin tutadi. Bu soha tilning miya jarayonlariga qanday bog'liqligini, til oʻrganish va ishlatish jarayonlarini qanday tushuntirish mumkinligini oʻrganadi. Neyrolingvistika tilning kognitiv jarayonlarini, miya yarimsharlarining tilga ta'sirini va tilning neyrobiologik asoslarini tahlil qiladi (Friederici, 139 2011). Neyrolingvistikaning rivojlanishi bilan tilshunoslikda yangi yondashuvlar paydo boʻldi. Bugungi kunda bu sohada koʻplab nazariyalar va modellar mavjud boʻlib, ular til va miya oʻrtasidagi oʻzaro ta'sirni tushuntirishga harakat qiladi. Ushbu maqolada biz neyrolingvistika sohasidagi eng muhim nazariya va modellarni koʻrib chiqamiz, ularning asosiy tamoyillari va tilshunoslikka qoʻshgan hissalarini tahlil qilamiz. Neyrolingvistika sohasining rivojlanishi koʻplab tadqiqotlar va kashfiyotlar bilan bog'liq. XIX asr oxirida va XX asr boshlarida tilshunoslik va nevrologiya sohalarining birlashishi neyrolingvistikani shakllantirishda muhim rol oʻynadi. Neyrolingvistikada dastlabki muhim kashfiyotlardan biri fransuz jarrohi Paul Broca tomonidan amalga oshirildi. 1861 yilda Broca miya shikastlanishi natijasida nutq qobiliyatini yoʻqotgan bemorlarni oʻrganib, nutq ishlab chiqarish bilan bog'liq miya hududini aniqladi. Bu hudud "Broca hududi" deb nomlandi (Broca, 1861). Shuningdek, Karl Wernicke 1874 yilda nutq tushunishi bilan bog'liq boshqa bir miya hududini aniqladi, bu hudud esa "Wernicke hududi" deb ataldi (Wernicke, 1874). Til funktsiyalarining miya yarimsharlarida qanday joylashgani haqida dastlabki tadqiqotlar XIX asr oxirlarida amalga oshirildi. Roger Sperry va Michael Gazzaniga tomonidan 1960-yillarda oʻtkazilgan tadqiqotlar tilning chap yarimsharda dominant ekanligini koʻrsatdi (Gazzaniga, 2000). Ushbu tadqiqotlar lateralizatsiya nazariyasini yanada rivojlantirdi. Noam Chomsky tomonidan ishlab chiqilgan Universal Grammatika nazariyasi neyrolingvistikaning rivojlanishiga katta hissa qoʻshdi. Chomsky, til oʻrganish qobiliyati inson miyasida biologik jihatdan dasturlashtirilganligini ta'kidladi (Chomsky, 1965). Bu nazariya til oʻrganish jarayonlarining neyrobiologik asoslarini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega boʻldi. Neyrolingvistikada bir qator nazariyalar va modellar mavjud boʻlib, ular til va miya oʻrtasidagi murakkab munosabatlarni tushuntirishga harakat qiladi. Broca hududi til ishlab chiqarish bilan bog'liq boʻlsa, Wernicke hududi til tushunish bilan bog'liq. Ushbu hududlar orasidagi oʻzaro bog'liqlik afaziya (nutq buzilishi) holatlarini tushuntirishda muhim rol oʻynaydi (Friederici, 2011). Tilning chap yarimsharda dominantligi lateralizatsiya nazariyasini tasdiqlaydi. Bu nazariya til funktsiyalarining miya yarimsharlarida qanday joylashganini tushuntiradi (Gazzaniga, 2000). Chomsky tomonidan ishlab chiqilgan Universal Grammatika nazariyasi til oʻrganish qobiliyatining biologik asoslanganligini ta'kidlaydi. Bu nazariya tilshunoslikda katta ahamiyatga ega boʻlib, til va miya oʻrtasidagi munosabatlarni tushuntirishda qoʻllaniladi (Chomsky, 1965). Neyrolingvistikada turli modellar t