ZIYOLILAR MAFKURASINI SHAKLLANTIRISHDA RIVOJLANGAN MAMLAKATLAR TAJRIBASI

Аннотация

This article is dedicated to studying the experience of developed countries in shaping the ideology of intellectuals in modern society. The article examines the formation of the ideology of intellectuals using examples from Western and Eastern countries, its main components, practical mechanisms, and adaptation possibilities to the conditions of Uzbekistan. The article provides a comparative analysis of the experiences of the USA, Japan, 44 ` South Korea, and European countries. The transformation of the ideology of intellectuals in the modern information society, innovative ways of its development, and preservation of national characteristics in a global context are comprehensively covered. The article concludes with practical recommendations for improving the interaction between the state and civil society in shaping the ideology of intellectuals, enhancing their social status, and strengthening their role in society. Keywords: Ideology of intellectuals, experience of developed countries, innovative thinking, social status, global competition, synthesis of national and universal values, "triple helix" model, intellectual capital. Kirish. Globallashuv va axborot texnologiyalari rivojlanayotgan hozirgi davrda ziyolilar mafkurasini shakllantirishda rivojlangan mamlakatlarning tajribalarini o'rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Ziyolilar qatlami jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotida hal qiluvchi o'rin tutadi. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev ta'kidlaganidek: "Jamiyat taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchi - bu ilm, fan va innovatsiyalarga asoslangan intellektual salohiyat va ziyolilar qatlami"[1]. Ushbu qarash ziyolilar mafkurasini shakllantirishda davlat siyosatining ustuvor yo'nalishlaridan biri ekanligini ko'rsatadi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni ko'rsatadiki, ziyolilar mafkurasini shakllantirishda davlat siyosati, ta'lim tizimi, ilmiy-tadqiqot institutlari va fuqarolik jamiyati institutlarining o'zaro ta'siri muhim rol o'ynaydi. AQSh, Yaponiya, Janubiy Koreya, Germaniya, Fransiya, Shvetsiya kabi rivojlangan mamlakatlarda ziyolilar mafkurasini shakllantirishda o'ziga xos yondashuvlar mavjud bo'lib, ular o'z jamiyatlari taraqqiyotida muhim o'rin tutadi. Rivojlangan mamlakatlarda ta'lim tizimi milliy mafkura shakllanishining asosi hisoblanadi. Yuksak sifatli ta'lim, ayniqsa, ziyolilarni tarbiyalash, ularni bilim va ma'naviyatga yo'naltirish, aholining ongini oshirish uchun muhim omil bo'lib xizmat qiladi. Yaponiyada, masalan, maktabdan boshlab ma'naviy qadriyatlar, inson huquqlari, ekologiya va jamiyatdagi mas'uliyat haqida g'oyalar yetarlicha chuqur beriladi. Bu jarayonni uzluksiz davom ettirib, mamlakatda yuksak darajadagi ziyolilarni shakllantiradi. Rivojlangan mamlakatlarda o'z tarixiy va madaniy merosini qadrlash, uni avlodlarga yetkazish, shuningdek, tarixiy xatoliklardan o'rganish mafkura shakllanishining muhim tarkibiy qismidir. Masalan, Germaniya va Fransiyada tarixiy xotira va madaniy merosni asrash va rivojlantirish jamiyatning mustahkam mafkurasini shakllantirishda muhim omil bo'lib xizmat qiladi. O'z xalqining tarixi va madaniyatini to'g'ri tahlil qilish, ilmiy yondashuv asosida uni anglash, ularda milliy xotira va o'ziga xos g'oyalarni shakllantirishda yordam beradi. Adabiyotlar tahlili va metodlar. Ziyolilar mafkurasini shakllantirishda rivojlangan mamlakatlar tajribasi masalalari ko'plab ilmiy-tadqiqot ishlarida yoritilgan. Amerikalik sotsiolog Daniel Bell "Postindustrial jamiyat" konsepsiyasida ziyolilarning jamiyat taraqqiyotidagi rolini alohida ta'kidlab, ularni "bilimga asoslangan iqtisodiyot"ning asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida ta'riflagan[2]. Fransiyalik sotsiolog Pierre Bourdieu "Intellektual maydon" tushunchasini kiritib, ziyolilarning jamiyatdagi mavqei va rolini tahlil qilgan[3]. Yaponiyalik tadqiqotchi Ikujiro Nonaka va Hirotaka Takeuchi "Bilimlarni yaratuvchi kompaniya" asarida ziyolilarning innovatsion tafakkurini rivojlantirishda "yashirin bilimlarni" 45 ` ochiq bilimga aylantirish modelini taklif etgan[4]. Koreyalik olim Chong Moon Li "Innovatsiyalar va milliy rivojlanish" monografiyasida ziyolilarning jamiyat taraqqiyotidagi o'rni va davlat siyosatidagi ishtiroki masalalarini yoritgan[5]. O'zbek tadqiqotchilari ham ziyolilar mafkurasini shakllantirishda xorijiy tajribalar masalalarini o'rganishga katta e'tibor qaratmoqda. Jumladan, N. Juraev "Ziyolilar va jamiyat" asarida ziyolilarning milliy taraqqiyotdagi roli va zamonaviy jamiyatda ularning o'rni masalalarini tahlil qilgan[6]. Sh. Qodirova esa "Zamonaviy ziyolilar va ma'naviyat" kitobida rivojlangan mamlakatlar tajribasi asosida ziyolilar mafkurasining shakllanish modellarini tadqiq etgan[7]. AQSh ziyolilar mafkurasini shakllantirishda pragmatik yondashuv va innovatsion tafakkurni rivojlantirishga asoslangan modelni taklif etadi. Bu modelning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: "Triple helix" modeli: Universitet-sanoat-davlat hamkorligi. Bu model AQSh uni