XORIJIY MAMLAKATLARDA IJTIMOIY INFRATUZILMANI RIVOJLANTIRISH TAJRIBASI

Аннотация

Ijtimoiy davlatni barpo etish ko‘p jihatdan ijtimoiy infratuzilmaning rivojlanganlik darajasi bilan belgilanadi. O‘zbekistonda islohotlarning hozirgi bosqichida ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish masalalariga alohida e’tibor qaratilayotganligi bois, mazkur maqolada ijtimoiy infratuzilmaning o‘rnini yoritishga harakat qilingan. Kalit so‘zlar: milliy iqtisodiyot, ijtimoiy davlat, iqtisodiyotni modernizatsiyalash, infratuzilma, ijtimoiy infratuzilma, iqtisodiy o‘sish, barqaror rivojlanish. Barqaror iqtisodiy o‘sish har qanday rivojlangan xorijiy davlatlarning iqtisodiy dastaklari hisoblanadiki, uni ta’minlovchi vosita esa texnologik taraqqiyot va innovatsiyalardir. Demak, mamlakatimizda ham texnologik taraqqiyotni o‘stirish, yangi texnologiyani iqtisodiyotga olib kirish va eng asosiysi xorijiy investitsiyalarni kiritishni har tomonlama kengaytirish zarur. Natijada barqaror ijtimoiy taraqqiyotga erishish, aholi turmush darajasini oshirish va sifatini yaxshilashga erishiladi. Rivojlangan davlatlarning deyarli barchasida makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash asosida aholi turmush darajasini oshirish, ijtimoiy infrtuzilma sohalarini rivojlantirish puxta ishlab chiqilgan strategik rejalar asosida amalga oshiriladi. “Ko‘pgina mamlakatlarning hukumatlari iqtisodiy o‘sishning tezlashishi bilan kurashmoqda, lekin bu borada ishlab chiqarish modellarini tezlashtirishni aniq tanlash kerak. Rivojlanishning mavjud nazariyalariga ko‘ra, tasodifan iqtisodiy o‘sishga erishish mumkin emas va bunda aniq tanlangan modellar samarali hisoblanadi”. Iqtisodiy barqarorlikning yangi klassik ilk nazariyalari 1950-1960 yillarning chegarasida paydo bo‘ldi. O’sha davrda iqtisodiy o‘sish sur’atlarini foydalanilmayotgan quvvatlar hisobiga emas, balki yangi texnikalarni joriy qilish, mehnat unumdorligini oshirish va ishlab chiqarishni tashkil etishni takomillashtirish hisobiga jadallashtirish muammosi birinchi o‘ringa ko‘tarildi. Bu yo‘nalish vakillari (amerikalik iqtisodchi Robert Solou va ingliz iqtisodchisi Jeym Smit va boshqalar) nazariyasining metodologik asosini ishlab chiqarish omillarining klassik nazariyasi tashkil etadi. Ma’lumki, bu nazariyada mehnat, kapital va er ijtimoiy mahsulotni hosil qilishning mustaqil omillari sifatida talqin etiladi. Shu bilan birga, yangi klassik nazariyada ishlab chiqarish omillari egalari tomonidan olinayotgan daromadlar bu omillarning eng ko‘p miqdordagi mahsulotlari tomonidan belgilanishi g‘oyasi ilgari surilgan eng yuksak unumdorlik nazariyasiga ham tayanadi. Jahon iqtisodiyotida barqaror iqtisodiy o‘sishni innovatsion omillar hisobiga ta’minlashda Shveytsariya, Shvetsiya, AQSh, Buyuk Britaniya, Janubiy Koreya, Niderlandiya, Finlyandiya, Singapur, Daniya va Germaniya (global innovatsion indeks bo‘yicha yetakchi) kabi mamlakatlarda boy tajriba to‘plangan. Tadqiqot davomida barqaror iqtisodiy o‘sish va infratuzilma rivoji o‘zgarishi bo‘yicha Buyuk Britaniya, Xitoy tajribasini o‘rganishni maqsad qildik. Buyuk Britaniya haqli ravishda farovonlik davlati g‘oyalarini rivojlantirishda yetakchi hisoblanadi. Aynan u XX-asrning birinchi yarmidan boshlab kontseptsiyaning asosiy 122 tamoyillarini birlashtirgan etarlicha keng qonunchilik bazasini yaratadi, bunga misol sifatida qabul qilingan “Keksa yoshdagi pensiyalar to‘g‘risida” (1908), “Progressiv soliqqa tortish to‘g‘risida” (1909), “Milliy sug‘urta to‘g‘risida” (1911), va Uilyam Genri Beverijning 1942 yildagi mashhur hisoboti, “Erkin jamiyatda to‘liq bandlik” va boshqalarni keltirish mumkin . Buyuk Britaniya, Avstriya, Avstraliya, Daniya, Italiya, Kanada, AQSh, Fransiya, Shvetsiya, Norvegiya, Yangi Zelandiya va boshqalar misolida. ijtimoiy qonunchilikni rasmiylashtira boshladi, ijtimoiy va tibbiy sug‘urta, pensiyalar, oilaviy nafaqalar va ishsizlik va boshqalar to‘g‘risida qonunlar qabul qilindi . Ijtimoiy xavflarni hal qilish va ijtimoiy sohani ta’minlash maqsadida davlat va biznes o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikning uzoq muddatli va allaqachon o‘rnatilgan amaliyoti, shu jumladan. Buyuk Britaniya o‘z infratuzilmasiga ega. Yuqorida ta’kidlanganidek, mamlakatda kompleks hamkorlik mexanizmlarini, xususan, ijtimoiy investitsiyalar, SDI va ijtimoiy tadbirkorlikni amalga oshirish bo‘yicha yetakchi hisoblanadi. Buyuk Britaniyada ijtimoiy investitsiyalar bozorini rag‘batlantirish maqsadida Impact Readiness Fund (2014) kabi tegishli fondlar yaratilgan, faoliyati ijtimoiy sohada faoliyat yurituvchi tashkilotlarni qo‘llab- quvvatlashga, shuningdek, xususiy sektor mablag‘larini jalb qilishga qaratilgan. Shu bilan birga, Buyuk Britaniyada tadbirkorlarga ijtimoiy investitsiyalar va SDI masalalarida yordam beradigan “Yaxshi moliya” deb nomlangan tashkilot mavjud. Tashkilot ijtimoiy investitsiyalar bozorida eng yirik hisoblanadi mamlakatning nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy infratuzilmasini rivojlantirish uchun javobgarligi tizimi shakllantirildi. Mamlakatda davlat va biznes o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikning turli modellarini amalga oshirish formatida xususiy moliyalas