GINKO BILOBA L.O’SIMLIGINING BOTANIK TAVSIFI, TARQALISHI VA AHAMIYATI

Аннотация

This thesis discusses the distribution, morphological and anatomical characteristics of the Ginkgo biloba plant, its importance in nature, and its benefits to human health. Аннотация. В данной дипломной работе рассказывается о распространении, морфологическом, анатомическом описании растения Гинкго двулопастный, его значении в природе и о том, какую пользу оно имеет для здоровья человека. Kalit so’zlar: o’simlik, tur, urug’, changchi, urug’chi, biologik faol moddalar, bargi, po’stloq, kumushrang meva, Xitoy, Amerika, Fransiya. Keywords: plant, species, seed, pollinator, seed carrier, biologically active substances, leaf, bark, silver fruit, China, America, France. Ключевые слова: растение, вид, семя, опылитель, семена, биологически активные вещества, листья, кора, серебристые плоды, Китай, Америка, Франция. Ochiq urug’li o’simliklar ham yuksak o’simliklar singari juda qadimiydir. Ochiq urug'li o'simliklar devon davrida paydo bo‘lgan yuksak o'simliklarning eng qadimgi guruhlaridan bo'lib,ular paleozoy erasining oxiri va mezazoy eralarining boshlarida, taxminan bundan 350-400 million yil oldin devon davrida paydo bo’lgan .Ular asosan shimoliy yarimsharlarda keng tarqalgan. Yer yuzida qarag'aytoifa o'simliklarning 700 ga yaqin turi borligi aniqlangan. Bular uchun xarakterli belgilardan biri urug‘ hosil qilishidir. Urug'ning o‘zi urug'kurtakdan hosil bo'ladi. Urug‘ esa shakli o'zgargan megasporangiydir. Ular megasporafilda ochiq holda yetiladi.Magnoliyatoifa o'simliklarda esa urug'kurtak urug'chi tugunchasining ichida joylashgan. Bu xususiyat bilan bir biridan farq qiladi. Qarag'aytoifalar hayotiy shakli jihatdan daraxt, buta, ayrim lianalardan iborat. Qarag'aytoifalarga xos xususiyatlardan yana biri ularda qubbalarning bo'lishidir. Qubbalar o'q, poya, qoplagich va tangacha bargchalardan tashkil topgan. Hozirgi klasifikatsiya bo'yicha qarag'aytoifalar 6 ajdodga bo'linadi: 1. Urug'li qirqquloqsimonlar-Lyginoptyeridopsida 2. Sagovniksimonlar-Cycadopsida 3. Bennetitsimonlar-Bennetittopsida 4. Gnetumsimonlar-Gnetopsida 5. Ginkgosimonlar-Ginkgopsida 6. Qarag'aysimonlar-Pinopsida Jumladan, Urug'li qirqquloqsimonlar - Lyginoptyeridopsida va Bennetitsimonlar - Bennetittopsida vakillari qazilma holida uchraydi,qolgan vakillari esa yer yuzasida keng tarqalgan. Bu bo’limdagi Ginkosimonlar "Ginkgopsida" ajdodi bilan tanishamiz. Bu ajdodga o'tmishda saqlanib kelayotgan bitta oila Ginkodoshlarga mansub bitta monotoipik relikt 26 tur(Ginko biloba)kiradi. Ginkodoshlar oilasining 17ga yaqin turkumlarining vakillari qazilma holida topilgan. Ulardan eng qadimgisi sorenobaerlar bo’lib, uning perm davriga oid qoldiqlari topilgan. Tabiiy sharoitda ginko faqat Sharqiy Xitoyning Tyan-mu Shan tog‘ida ozroq maydonda saqlanib qolgan... Ginko so‘zi yapon tilidan olingan bo'lib, “kumushrang o'rik” yoki “kumushrang meva” degan ma'noni anglatadi. Yaponiya Xitoy Koreyada muqaddas daraxt sifatida ziyoratgoh joylarda, xiyobonlarda o'stirilgan. 1730-yil G‘arbiy Yevropaga, 1780 - yildan keyin Shimoliy Amerikaga olib kelingan. O‘zbekistonda esa 1920-yildan boshlab manzarali daraxt sifatida o'stiriladi. 1771-yilda K.Linniy bu o'simlikka Ginko biloba L. deb ilmiy nom bergan. Ginko biloba balandligi 30 metrdan oshadigan,qishda bargini to'kadigan siyrak shox shabbali daraxt. Barglari oddiy, uzun bandli , yaprog‘i yelpig'ichsimon, ikki bo'lakli. Poyasi ning o'zak qismi kam taraqqiy etgan. Lekin kambiy va po‘stloq parenximasi yaxshi rivojlangan. Ginkoning ignabargli darxtlardan farqi shundaki, unda smola hosil bo'lmaydi. Ginko to’pgullari ko’zga tashlanmaydi va shamol yordamida changlanadi.Qizig’I shundaki, tuxumdonlar urug’lanish sodir bo’lganmi yoki yo’qligidan qat’iy nazar o’sishni boshlaydi. Ginko biloba ikki uyli o'simlikdir. Qulay sharoitda ginko 20-30 yoshlarida chang yoki urug‘ bera boshlaydi. Ginkolarda megastrobil va mikrostrobil qubbalar qisqargan shoxlarda joylashgan. Mikrostribillari sirg’asimon,uning ichida mikrosporofillar spiral holda joylashadi. Mikrostribillari qisqa bandli,ularda changdonlar joylashgan. Mikrosporaning o’sib, spermiyli gametofitga aylanishi mikrosporangiydan ajralib chiqmasdan avval uning ichiga boradi.Shamol yordamida urug’kurtakka tushadi. Mikrosporadan bahorda ikkita harakatchan spermatazoid hosil bo’ladi.Shundan so’ng zigotadan murtak hosil bo’ladi. Urug‘ murtagining taraqqiyoti ko'pincha urug‘ yerga to'kilgandan so‘ng boshlanadi.Ginkoning urug‘ida tinim davri bo'lmaydi. Ginkolar uzoq umr ko'ruvchi daraxt hisoblanadi. Xitoy, Koreya va Yaponiyada 1000 dan ortiq tuplari mavjud. Ginko urug‘i yordamida yoki qalamchasidan ko'payadi. U havosi ifloslangan joylarda ham bemalol o'saveradiva kasalliklarga chidamli. Shuning uchun uni ko‘proq manzarali daraxt sifatida o'stirish maqsadga muvofiq. Urug'ining tashqi yumshoq etli qavati iste'mol qilinadi. Filogenetik jihatdan ular kordaitlarga ancha yaqin turadi. Ginko barglari ekstraktida juda ko‘p kimyoviy tarkibli moddalar mavjud: U 40dan ortiq biologik faol moddalarni o'z ichi