NÁBIYRA TÓRESHOVANÍŃ "TAǴDIR"ROMANÍNDA INSAN MÚSHELERINE BAYLANÍSLÍ TURAQLÍ SÓZ DIZBEKLERINIŃ QOLLANÍLÍWÍ

Аннотация

This article presents phrases related to human organs in N.Toreshova's novel "TAǴDIR" Keywords: Phraseologisms, homogeneous words, individual words, fate novel, human organs, phraseological combination. Frazeologiya - til iliminiń belgili tarawlarınıń biri. Bul terminniń ózi tiykarınan grektiń phrasis (fraza) hám logos (ilim) degen sózlerinen kelip shıqqan. Tildegi frazeologiyalıq sóz dizbekleri frazeologiyanıń úyretetuǵın, izertleytuǵın obyekti bolıp tabıladı. Sózlik quramda tek jeke sózler ǵana emes, jeke sózlerdey pútin bir máni ańlatıwshı bir neshe sózler dizbeginen quralǵan turaqlı sóz dizbekleride belgili orındı iyeleydi [1,127]. Túrkiy tilleri, sonıń ishinde qaraqalpaq tili de sózlik quramda ayrıqsha topar bolıp tanılatuǵın frazeologizmler óziniń obrazlılıǵı, tereń mániligi menen kózge túsetuǵın hárbir millet tiliniń ózgeshe bir kórinisi bolıp tabıladı [2,3]. Turaqlı sóz dizbekleri awızeki sóylewdede, jazba stildede keńnen qollanılıp adamnıń hár qanday jaǵdayın súwretlep beriwge keńnen járdem beredi. Biz bunday sóz dizbekleriniń qurılısın, olardıń jasalıwın, jaylasıw tártibin kórkem shıǵarmalardan úyrenip olardan mısallar keltirsek boladı. 352 NEW RENAISSANCE 2025 MARCH INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 3 Turaqlı sóz dizbekleriniń quramı tábiyatta ushrasatuǵın hár qıylı qubılıslar, zatlar haywanlardıń atları, hátteki insan múshelerine baylanıslı bolıp keledi. Adamnıń múshelerine baylanıslı bolıp keletuǵın turaqlı sóz dizbeklerdi S.Keńesbaev uytqı sózler dep ataydı. Frazelogizmlerdiń ishindegi geybir sózlerge ayrıqsha kewil awdarıp, olar tiykarǵı tirek xizmetin atqaradı. Onday sózler birneshe frazeologizmlerde qaytalanıp otıradı. Onı uytqı sózler dep ataǵan maqul. Máselen, kóz, qol, bas, júrek, taban hám t.b. sózler uytqı sózlerge jatadı deydi [3,46]. Bunday uytqı sózler ushrasatuǵın turaqlı sóz dizbekleri tek ǵana qaraqalpaq tilinde emes basqada túrkiy tillerinde ushrasadı. Mısalı ushın biz ózbek tilinde tómendegishe mısallardı kórsek boladı. Baǵri qon – ǵam-a'lamli, ǵam a'lamda. Bosh oǵriǵi – ortiqcha tashvish, dahmaza. Boshi osmonga yetmoq – xursand bólmoq hám t.b.[4] Biz ózlerimizdiń kórkem shıǵarmalarımızdıń tilin úyrensek uytqı sózleri kóp bolǵan mısallardı kóriwimiz múmkin. Bunday mısallar Qaraqalpaq xalıq shayırı hám jazıwshısı bolǵan N.Tóreshovanıń "Táǵdir" atlı romanında kóplep ushrasadı. Bunda jazıwshı keńes húkimeti ornap atırǵan jańa zamanda bolıp atırǵan waqıyalardı bayanlaw ushın hár bir gápten, sóz dizbeklerinen qalaberse frazeologizmlerden sheber paydalana bilgen. Bul keń kólemli romanda insan múshelerine baylanıslı turaqlı sóz dizbekleri keńnen qollanılǵan. Awız sózine baylanıslı frazeologizmler; Onı kempirine aytıwģa isenbeydi, balası aytpa dep qoyıptı. Balasınıń ómiri ásirese, anaģa kerek bolģanlıqtan balasınıń bunda barlıģın hesh kimge bildirmeytuģınına isenedi,bıraq awzı ashıq kempir sózdiń retinde ģarrısınıń túnde bir jaqqa barıp keletuģının basqalarģa aytıp qoya ma dep qorqadı[5,33]. Bawır sózine baylanıslı frazeologizmler; Baxıt degen ne? Baxtım dep tiygen kúyewimniń bergen baxtı ma sol?! Balasınan ayrılģanınan ishi bawırı qan bolıp, onı saģınģannan ishken ası boyına taramay júrgende islegen isi anaw[5,7]. Sonnan beri kempirdiń bawırı qan[5,8]. Artıq Gúljamalǵa qansha ashıw giznegen menen onıń mına jaǵdayı tuwısqanınıń bawırın eljiretip jiberdi[5,13]. Ol balasın qushaqlap alıp bawırına bastı[5,47] Iyin sózine baylanıslı frazeologizmler; Sarıtaydıń ashqan jıynalısınan keyin qaytqan Artıqtıń arqasında bir awır tas turģanday eki iyninen dem alıp úyine zordan kirdi[5,48] Júrek sózine baylanıslı frazeologizmler; Júregine shay tartqanday bolıw-ashınıw, qıynalıw, qapa bolıw Jampıq bararın barģanı menen kelgenine ókindi, tórdegi otırģan ģarrını kórgende júregine shay tartqanday boldı, túri ózgerip sala berdi[5,37]....Sarıtay keldi. -Ol aqmaq 353 NEW RENAISSANCE 2025 MARCH INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 3 keldi me? Ájeline asıģıp kelgen eken-dá. Jampıqtıń júregi dúrsildep qanasına sıyar emes, ol balasın qushaqlap alıp bawırına bastı[5,47] Kegirdek sózine baylanıslı frazeologizm; Adamlar qızıl kegirdek bolısıp keńes húkimetiniń isin talqılap atırģanda ol shekesin qasıp muratınan kúlip otıradı[5,46] Kóz sózine baylanıslı frazeologizm; Ol qasına kiyatırģan Artıqqa kóziniń qırı menen qarap qoydı. Ol ınqıldap qosıq aytıp kiyatır edi[5,27] Kindik sózine baylanıslı frazeologizm; Bizlerdiń tágdirimiz sheshilgen. Men ólip qalsam da el-jurttı taslap basqa jaqqa kete almayman. Ash júreyeyin, toq júreyin, ózimnıń kindigiminıń qanı tamģan jerde júremen[5,22] Qol sózine baylanıslı frazeologizm; Otırģan hayallardıń túrleri ózgerip ketti. Endi qollanılatuģın shara olardıń hámmesine túsinikli, kópten beri hayal tuwdırıp ataq shıģarıp júrgen bul kempir oģan qol saladı[5,5] Ókshe sózine baylanıslı frazeologizm; Tur, qashıq ornıńnan, bir jamanlıqtı men islemesten burın óksheńdi kóter bul jerden, bolmasa ana balańdı óltirip qoyaman![5,8]