Виды факторов и показателей его эффективности

Аннотация

this article contains our suggestions and comments on the types of factoring, as well as existing problems and achievements in the implementation of international and national factoring operations. It also discusses in detail the types of factoring and their analysis based on the world indicators of factoring operations. Key words: Factoring, commercial bank, credit, accounts receivable, production, manufacturers, leasing, forfeiting, buyer, seller, debtor, business entity, financing. Кириш. Ишлаб чиқарувчилар томонидан ташкил қилади[1]. Бевосита факторинг амалиё- етказиб берилган маҳсулот (товар ва хизмат- тини ривожланишига таъсир ўтказган омил- лар) учун харидорнинг ўз вақтида тўловни лардан бири бу ўрта асрларда текстил саноати- амалга оширмаслиги бу сотувчи ва харидор ни ривожланиши, муҳим туртки бўлган. Бу ўртасида дебиторлик қарзини вужудга келиши тартиб XIX-асрнинг 90-йилларигача давом эт- ва ишлаб чиқарувчининг ўз навбатида ликвид- ган. Айни шу йиллар саноатнинг бошқа тармоқ- лигни камайишига олиб келади. Бу ҳолат айниқ- лари (металлургия, нефт-газ, кимё, озиқ-овқат) са ўтган йилдан бошланиб ҳозиргача давом ривожланиши асносида факторинг хизмати бу этаётган SARS-Cov-2 пандемияси даврида бутун соҳаларга хизмат кўрсатишни бошлаган[2]. дунё бўлаб иқтисодиётни ҳамма жабҳаларида И.Е. Покеместев ва М.В. Леденевларнинг фикри- кўрина бошланди. Мазкур муаммони мавжудли- ча Халқаро амалиётда хусусан саноати ривож- ги кўпгина хўжалик юритувчи субъектлардан ланган мамлакатларда айнан регресс ҳуқуқисиз қисқа муддатли молиялаштириш ва даврий иш- факторинг амалиёти қўлланилади[3]. Мазкур лаб чиқариш циклини узмаслик учун бошқа фикрга қўшимча қилаган ҳолда шуни таъкид- алтернатив йўлларни излашга мажбур қилмоқ- лашимиз керакки. Ўзбекистон Республикасида да. Хўжалик юритувчи субъектлари учун асосий тижорат банклари томонидан асосан регресс молялаштириш манбаси банк кредити ҳисоб- ҳуқуқисиз факторинг амалиёти қўлланилади[4]. ланса, алтернатив молявий хизмат турларидан Бизга маълумки факторинг шартномаси бажа- бири бу–факторинг ҳисобланади. Факторинг-бу рилишида харидорнинг тўлов қобилияти муҳим молиявий хизмат тури бўлиб, бунда факторинг рол ўйнайди. Бу ҳолат ривожланаётган давлат- компания (тижорат банки) мижозлардан товар- ларда кўпинча муаммоли бўлиб хўжалик субъ- ларни сотиш ва хизматларни кўрсатиш жараё- ектлари регресс ҳуқуқли факторингга мурожаат нида юзага келадиган дебиторлик қарздорлиги қиладилар. Чунки кўп ҳолларда харидорларни ҳуқуқини маълум бир дисконт нархда сотиб тўлов қобилиятини аниқлашни имконияти олишига айтилади. бўлмайди. Илмий адабиётлар таҳлили. Ишлаб чи- Асосий қисм. Факторинг амалиётининг қарувчилар ўзларининг дебиторлик қарздорли- моҳияти унинг функцияларида намоён бўлади. гини қисқартириш йўлида факторинг амалиёти- Факторингни қўйидаги асосий функциялари дан фойдаланиши бу мақбул йўллардан бири мавжуд: молялаштириш; дебиторлик қарздор- ҳисобланади. Бу борада иқтисодчи олимлар- лигини бошқариш; харидорни тўлов қобилия- нинг фикрларини ўрганишга ҳаракат қилдик. тини таҳлил қилиш ва рискларни суғурталаш. Жумладан, М.В.Кутин ва Д.Н.Цветковаларнинг 1. Молиялаштириш функцияси – бу со- фикрича ривожланаётган давлатларда бутун тувчи ишлаб чиқарган маҳсулот (товар ва хиз- активларнинг 20-25 ¿ бу дебиторлик қарздор- матлар)ни харидорга етказгандан кейин, маъ- лиги ва қолган 10-15 ¿ кредиторлик қарздор- лум суммани тўлов муддати келмасдан олишни ликни ташкил қилади. Бошқача айтганда актив- англатади. Шубҳасиз факторинг амалиётини- ларни 4/1 қисмини дебиторлик қарздорликни нинг молиялаштириш функцияси бу факторинг Иқтисодиёт ва таълим / 2021 йил, 4-сон 74 БАНК ИШИ шартномаси қатнашчиларига кенг имкониятлар 4. Рискларни суғурталаш функцияси – бу эшигини очади: факторинг компаниясининг дебиторлик қарз- Биринчидан, банк кредитидан фарқли дорлигини харидорининг тўлов қобилиятига ўлароқ, факторинг орқали молиялаштириш қараб рискларни суғурталашни англатади. Фак- маълум вақт оралиғида амалга оширилади; торинг компания дебиторлик қарздорлигини Иккинчидан, факторинг компания учун, таҳлил қилиб агар харидорнинг тўловга имко- сотувчи агар молиявий имконияти яхши бўл- нияти йўқлигини аниқласа у, дебиторлик қарз- маса ҳам факторинг компания (тижорат банки) дорлигини қўшимча равишда суғурталаши мум- учун бу унчалик аҳамиятга эга эмас, чунки де- кин. Кўпгина Ғарб олимлари факторингни ушбу биторлик қарздорлигини унга харидор тўлайди, функцияси бўйича турли-хил илмий қарашларга сотувчи эмас. эга эканлигини изланишларимиз давомида 2. Факторинг амалиётини комплекс хиз- ўргандик. Масалан, фактор умумий суммани матларни ўз ичига олади. Шу асосда, факторинг молиялаштиришни ўз зиммасига олган бўлса хизмати ўз ичига қарздор (сотувчи)нинг мижоз- ҳам ҳеж қачон мол етказиб берувчи (сотувчига) ларни тўлов қобилиятини аниқлаш ва таҳлилий 100¿ суммани тўлаб бермайди. Тўлаб берилган маълумот йиғишдан иборат бўлса, бошқа то- аванс ва асосий сумма ўртасидаги фарқ, фактор мондан қарзларни йиғиш (коллекторлик хизма- томонидан захира