ТУРКИСТОНДА БОЖХОНАЧИЛИК ВА ЎЛКАДА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ БОЖХОНА ИДОЛАРИ ФАОЛИЯТИНИНГ ЙЎЛГА ҚЎЙИЛИШИ

Аннотация

Ushbu maqolada Turkistonni Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinganidan keyin o’lkada yo’lga qo’ygan bojxona idoralarining faoliyati haqidagi ma’lumotlar keltirilgan. Turkistonda rus bojxona idoralari ishi tarixi 1868 yildan boshlanadi. Shu yili imperiya hukumati tomonidan Orenburg va G‘arbiy Sibir bojxona chiziqlari tugatilgan va bojxona chizig‘i nisbatan janubga, Turkiston sarhadlariga ko‘chirilgan edi. Bu orqali Rossiya imperiyasi Turkiston o‘lkasini imperiya bojxona tizimiga qo‘shib yuborishga harakat qilgan. Kalit so’zlar: Божхона тарихи, Самарқанд божхона тизими, Туркистон Генерал- губернаторлиги, товарлар, ташқи савдо, Россия империяси, божхона округи, протекционизм, Цитрус мевалар, зираворлар, қимматбаҳо ва ярим қимматбаҳо тошлар, қизил буёқ. Мустамлакачи Россия империясининг божхона сиёсати ўз навбатида ташқи савдо ва ишлаб чиқариш кучларининг ривожланиш даражаси билан боғлиқ бўлган. Айнан божхона сиёсати нафақат империянинг Европа қисмида, балки Туркистон ўлкасида ҳам иқтисодиётнинг ривожланиш даражасини белгилаб берган асосий омиллардан бири бўлган. Аниқроқ айтадиган бўлсак империя ва унга тобе бўлган ўлкаларнинг иқтисодий (ишлаб чиқариш ва савдо) ҳолати божхона сиёсатининг йўлини белгилаб берган. Маълумки, Россия империяси 1877 йилдан бошлаб протекционизм ғоясини қўллаб- қувватлаган. Бунинг асосий сабаблари империянинг иқтисодий тизими билан бевосита боғлиқ эди. Гап шундаки, Россия империяси капиталистик ривожланиш йўлига 19 юзйилликнинг 2-ярмидан бошлаб ўта бошлади. У хорижга асосан хом ашё экспорт қилар ва етарли даражада қолоқ мамлакат ҳисобланар эди. Таъкидлаш жоизки, XIX аср охирида Россия империясининг ўз ишлаб чиқаришнинг барча соҳаларини модернизация қилинишига муҳтож эди. Шу сабабдан ҳам у Марказий Осиёнинг иқтисодий ривожланишига амалий таъсир кўрсата олмаган. Россия империясида савдо ва саноат соҳаларида етарли даражада чекловлар бўлган. Империя ўз мустамлакаларига инглизлар ишлаб чиқарган маҳсулотларнинг кириб келишини чеклаган, чунки инглиз маҳсулотлари рус фабрика-завод маҳсулотларига нисбатан арзон ва сифатли бўлган. Бу даврда Россия империяси олиб борган протекционизм сиёсатининг асосий сабабини проф. М.И.Туган-Барановский қуйидагича изоҳлайди: “...рус мануфактурасининг асосий бозори қишлоқ ҳисобланади ва текстил ишлаб чиқариши учун унинг хўжалик нуқтаи-назаридан мустаҳкам бўлиши манфаатлидир. Бошқа томондан текстил саноатининг арзон дастгоҳларга эҳтиёжи катта ва уларга нисбатан бож тўловларининг пасайтирилишига таъсир кўрсатиши керак. Текстил саноати металлургия саноатига нисбатан қишлоқ билан мустаҳкам боғланган ва у бизда протекционизм сиёсатининг таянчи ҳисобланади”[1,3]. Россия империяси хорижга дон маҳсулотлари, асосан буғдой чиқарган, хориждан ишлаб чиқариш дастгоҳлари ва тайёр маҳсулотлар олиб кирган. Шунинг учун империя 163 “YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA 2025-YIL YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI” 28-29-MART Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi ҳукумати буғдойга нисбатан паст бож тарифларининг амалда бўлишидан манфаатдор эди. Бу ўз навбатида маҳсулот тан нархининг кўтарилиб кетмаслигини таъминлаган. Бошқа томондан Россия империяси оғир саноатни ривожлантиришни хоҳлар, бунинг учун эса оғир саноат ишлаб чиқариши бўлган маҳсулотларга юқори бож тарифларини жорий этилишини қўллаб-қувватлар эди. “Рус Туркистони” газетасининг ёзишича, “... 1900 йилнинг ўзида истеъмолчилар рус ишлаб чиқариши бўлган чўян, темир ва пўлатдан фойдаланиш завқини хис қилиш учун 175 млн рубл тўлаган.[2,106] Барчага маълумки, Германия, Англия ва АҚШда чўян, темир ва пўлат Россиядагига қараганда икки марта арзон. Шакар ишлаб чиқарувчиларни ҳимоя қилиш учун ҳам шунча миллион пул кетмоқда. Текстилчилар, машинасозлар ва уй саноатининг бошқа вакилларини ҳимоя қилиш ҳам арзонга тушмаяпти” [3,42]. Россия империясида импорт маҳсулотларга юқори бож тарифларининг жорий этилишидан биринчи навбатда қишлоқ аҳолиси катта зарар кўрган. Чунки юқори бож тарифлари ортидан ҳаёт қимматлашган ва оғир саноат монополлашиб борган. Туркистонда рус божхона идоралари иши тарихи 1868 йилдан бошланади. Шу йили империя ҳукумати томонидан Оренбург ва Ғарбий Сибир божхона чизиқлари тугатилган ва божхона чизиғи нисбатан жанубга, Туркистон сарҳадларига кўчирилган эди. Бу орқали Россия империяси Туркистон ўлкасини империя божхона тизимига қўшиб юборишга ҳаракат қилган. 1886 йилда Туркистон ўлкасида божхона назорати Туркистон генерал губернаторлиги юритувидан олинди ва Молия вазирлиги юритувига берилди [4, 3]. Шу йили Туркистонда Молия вазирлигининг божхона ишлари бўйича алоҳида топришиқларини ижро этадиган амалдори лавозими жорий этилди. 1890 йил 12 июнда эса Семипалатинск ва Туркистон божхона округларини ташкил этиш бўйича қонун қабул қилинди [4,3]. Улар Туркистон генерал - губернаторлигининг Хитой ва қўшни давлатлар (Бухоро амирлиги, Хива хонлиги, Афғонистон, Эрон) билан чегараларини назорат қилган. Туркистон божхона округи бошлиғи Бош бошқармаси Тошкент ш