ТУРЛИ ТОИФАДАГИ ДАРВОЗАБОНЛАРНИНГ ЖИСМОНИЙ СИФАТЛАРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ УЧУН БЕРИЛАДИГАН ЮКЛАМАЛАР ТАҲЛИЛИ

Аннотация

This article presents research on the development of the physical qualities of goalkeepers of various qualifications, and presents data on the effectiveness of the means and methods aimed at developing the physical qualities of goalkeepers in these studies. Keywords. Rational, movement, goalkeeper, competition, cycle, physical qualities, training, talent, exercise. Жаҳондаги энг маҳоратли дарвозабонларни кузатганимизда шу нарса аниқландики, ҳар бири ўз имкониятларини намоиш этишди. Бунда асосан танани чиниққанлиги алоҳида эътироф этилади. Дарвозабон учун ўзининг шахсий хусусиятларидан ўзи устида ишлаш, мақсадини аниқ билган ҳолда ҳаракат қилиш, мақсадга етиши йўлида ҳаракатчанлик ва қаттиққўллик, довюраклик шуғулланаётган спорт мусобақаларида мукаммал бўлишлиги керак. Шу билан бирга дарвозабон жамоа учун ҳамма жавобгарлик ва вазифаларини бажаришга тайёр бўлишлиги билан ажралиб туради. Қуйида келтирилган муаллифлар томонидан қайд қилинган маълумотларга биноан, 1590 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 йиллик цикл давомида гандболчиларнинг тайёргарлиги ўртача 30-40 расмий учрашувлар асосида амалга оширилади. Жисмоний сифатлар ривожланишига таъсир қилувчи ушбу ўйинлар юкламаларининг нафақат етарлича даражада сезиларли қийматга эга бўлиши, балки маълум бир аниқ тузилишга эга бўлиши ҳам қайд қилинади. Кўпгина машғулотлар машқлари юкламалари ҳам айнан ушбу кўринишдаги тузилишга эга бўлиши талаб қилинади. Ўйинлар оралиғидаги циклларда бу ҳолатни шундай кўринишда тақсимлаш талаб қилинадики, бунда мураббий бир вақтнинг ўзида иккита, кўпинча ҳолатларда бир-бирига қарама-қарши (конкурент) вазифаларни ҳал қилишига тўғри келади. Биринчидан, кўп йиллик цикл давомида юкламалар қийматини тўлқинсимон кўринишда ошириб бориш ва айниқса, чегаравий даражага яқин (чегаравий даража фақат мусобақа ўйинларида амалга оширилади) юкламага эга бўлган машғулотлар сонини ошириш белгиланади. Фақат ушбу кўринишдагина, талаб қилинган даражадаги жисмоний ва тактик-техник тайёргарликка эришиш мумкин. Иккинчидан, ўйинлар оралиғидаги циклларда албатта, юкламаларни камайтириш (уларнинг сони ҳар доим ўйинлар сонига нисбатан биттага кам бўлиши: агар, ўйинлар 40 та бўлса, у ҳолда ўйинлар оралиғи цикллари сони 39 бўлиши) талаб қилинади. Бу ҳолат гандболчиларнинг навбатдаги ўйинга оптимал ҳолатда келиши учун амалга оширилиши зарур ҳисобланади. Бу кўринишдаги ёндашувда машғулотлар ва мусобақа юкламаларининг бир бутун ягоналигини таъминлашга эришилади. Гандболчидан ҳар бир ўйинда турли хилдаги жисмоний сифатларнинг максимал даражада намоён қилиниши талаб қилинади. Жисмоний сифатларнинг максимал даражада намоён қилинишини машғулотларда ўрганиш керак ва айниқса, махсус ўйин вазифалари ҳал қилинувчи машқларда ўрганиш талаб қилинади. Агар, гандболчи ўзининг жисмоний имкониятларини машғулотларда чегаравий даражада намоён қила олишга ўргатилмаса, у ҳолда ўйин вақтида ҳам у бу имкониятлар даражасини талаб қилинган даражада намоён қила олмайди. Шундай қилиб, жисмоний сифатларнинг максимал даражада намоён бўлиши умумий спорт машғулотларининг ва хусусий-жисмоний тайёргарликнинг сифатини белгилаб беради. Шунингдек, эсда сақлаш керакки, ўйинчи қанчалик даражада истеъдодли бўлмасин, барибир максимал даражадаги спорт ютуқларига у фақатгина машғулотларга имконияти борича ўзини бағишлаш орқалигина эришиши мумкин. Яхши даражадаги бор кучини сарф қилиш шундай кўринишдаги жисмоний сифатларнинг намоён бўлишига олиб келадики, яъни уларнинг структураси ўйин ҳолатига мос келади. Бир қатор муаллифларнинг амалга оширган тадқиқотлари натижасида қайд қилинишича, спортда машғулотлар жараёни қуйида келтирилган учта асосий қоидалар 1591 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 билан тавсифланади: 1) спорт машғулотлари йил давомида амалга оширилувчи ва спортда ихтисослаштириш йўналишида нисбатан кўпроқ даражадаги йиғилиб борувчи (кумулятив) таъсир самарасини кафолатловчи кўп йиллик жараён сифатида тузиб чиқилади; 2) ҳар бир навбатдаги машғулот машқлари ҳудди ундан олдинги амалга оширилган машғулот машқлари миқдори кўпайтирилиб, уларни мустахкамлайди ва чуқурлаштиради; 3) машғулотлар ўртасидаги дам олиш оралиғи қайта тикланишни кафолатловчи ва иш қобилиятини оширувчи умумий тенденция чегара диорасида ушлаб турилади ва бунда машғулотларнинг мезо- ва микроцикллари доирасида маълум бир аниқ шароитларда қисман қайта тикланиш фонида машғулотлар амалга оширилишига рухсат берилади, бу ҳолатда юкламалар ва дам олишнинг тиғиз режими юзага келтирилади. Берилган аниқ шароитларда машғулот машқларининг ижобий таъсир самарасининг кетма-кетлиги (меросийлиги) даражасини нисбатан имкони борича кўпроқ даражада таъминлаш, улар орасида оқлаб бўлмайдиган кўринишдаги танаффусларни бартараф қилиш ва машқ қилиш жараёнида “регресс”га олиб келувчи ҳолатларни минималлаштириш асосида тузиб чиқилса мақсадга мувофиқ бўлади. Бу ҳолат спорт машғулотларининг узлуксизлиги тамойилининг мазмун-моҳиятини ташкил қилади. Бу қоиданинг тамойил жиҳатидан услубий мазмун-моҳияти шундаки, т