YUZ VA UCH SHOXLI NERVNING YALLIG’LANISHI

Аннотация

Trigeminal (uch shoxli) nevralgiya (TN) – bu trigeminal asabni zararlanishi natijasida yuzaga keladigan, yuz sohasida to‘satdan boshlanadigan va nihoyatda kuchli og‘riqlar bilan ifodalanadigan surunkali og‘riqli asab kasalligidir. Ushbu holat, ayniqsa, 50 yoshdan oshgan ayollarda ko‘proq uchraydi, biroq har qanday yoshda, hatto bolalarda ham kuzatilishi mumkin. Og‘riq ko‘pincha yuzning bir tomonida yuz beradi va qisqa muddatli bo‘lsa- da, tez-tez takrorlanadi. TN uchta asosiy turga bo‘linadi: klassik (qon tomiri bosimi), ikkilamchi (boshqa kasalliklar natijasida), va idyopatik (aniq sababsiz). Tashxis qo‘yish MRI va nevrologik tekshiruvlar orqali amalga oshiriladi. Davolashda antikonvulsant dorilar, masalan, karbamazepin va gabapentin asosiy rol o‘ynaydi. Dorilar yordam bermagan hollarda mikrovaskulyar dekompressiya, rizotomiya va stereotaktik radiojarrohlik kabi jarrohlik usullari qo‘llaniladi. Qo‘shimcha davolash sifatida yoga, akkupunktura, biofeedback va B12 vitamin terapiyasi foydali bo‘lishi mumkin. Trigeminal nevralgiya bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar neyropatik og‘riq mexanizmlarini chuqur tushunish va yangi davolash usullarini ishlab chiqishga yo‘naltirilgan. Ushbu ma’lumotlar TNni yaxshiroq anglash va samarali davolash strategiyalarini tanlash imkonini beradi. Kalit so’zlar: Trigeminal nevralgiya, trigeminal asab, yuz og‘rig‘i, antikonvulsant dorilar, mikrovaskulyar dekompressiya, rizotomiya, radiojarrohlik, neyropatik og‘riq, TN turlari, qo‘shimcha terapiya, MRI, karbamazepin, biofeedback, B12 vitamini. Kirish: Yuz nervi falajlari quloq, burun va tomoq (QBT) sohasida faoliyat yurituvchi jarrohlar uchun, shuningdek, umumiy amaliyot shifokorlari uchun ham tez-tez uchraydigan va klinik jihatdan ahamiyatli holat hisoblanadi. Yuz nervi (nervus facialis) nafaqat muloqot qilishda, balki hissiy holatlarni ifodalashda ham asosiy rol o‘ynaydi. Shu sababli, ushbu nerv faoliyatining buzilishi bemorning hayot sifatiga sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. [1] 1573 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Yuz sohasida mushaklar zaifligi bilan murojaat qilgan bemorni dastlabki baholashda asosiy qadam — bu yuqori motor neyron (UMN) va pastki motor neyron (LMN) falajlarini farqlashdir [2]. Chunki bu ikki holatning etiologiyasi, klinik manzarasi va shunga mos davolash yondashuvlari bir-biridan tubdan farq qiladi. Klinik tekshiruv davomida anatomik bilimlarni to‘g‘ri qo‘llash orqali shifokor yuz nervi falajining asosiy sababini aniqlashi mumkin[3]. Bu esa keyingi diagnostika bosqichlarini to‘g‘ri rejalashtirish va maqsadli davolash choralarini qo‘llash imkonini beradi. Trigeminal nevralgiya (TN), shuningdek, tic douloureux nomi bilan ham tanilgan, yuzda kuchli og‘riqning to‘satdan boshlanuvchi xurujlari bilan kechadigan surunkali og‘riqli asab kasalligidir. Bu holat trigeminal asabga (beshinchi bosh miya nervi) ta’sir qiladi. Ushbu asab bosh va yuz qismlariga hissiy signal uzatishda muhim rol o‘ynaydi[4]. Og‘riq xurujlari odatda bir necha soniyadan ikki daqiqagacha davom etadi va kun davomida bir necha bor takrorlanishi mumkin. TN neyropatik og‘riq turi hisoblanadi, ya’ni bu asabga yetgan shikastlanish yoki lezyon (zararlanish) natijasida yuzaga keladi. TNning asosiy belgilari quyidagilardan iborat: To‘satdan boshlanadigan, juda kuchli, ko‘pincha yuzning bir tomonida seziladigan zarba yoki pichoqlovchi og‘riq; Og‘riq xurujlari orasida yonish, zonklash (urib turuvchi og‘riq), uvishish, qichishish yoki doimiy zerikarli og‘riq; Og‘riq jismoniy va ruhiy jihatdan juda og‘ir kechishi mumkin. TN xurujlari odatda bir muddatga to‘xtab, keyinchalik yana qaytalanadi. Og‘riq quyidagi holatlarda qo‘zg‘alishi mumkin: yuzga engil teginish (masalan, soqol olish, yuzni yuvish, bo‘yanish), tishlarni yuvish, burunni artish, ovqatlanish, ichish, gapirish yoki shamol ta’sirida[5]. Og‘riq yuzning kichik bir qismida bo‘lishi yoki kengroq hududga tarqalishi mumkin. Uyqu paytida og‘riq juda kam hollarda yuz beradi. Ba’zi hollarda kasallik progressiv shaklga o‘tishi mumkin, ya’ni xurujlar vaqt o‘tishi bilan kuchayadi, uzoqroq davom etadi va tez- tez takrorlanadi[6]. Progressiv TN bo‘lgan bemorlar ba’zida doimiy og‘riqni his qilishi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan ba’zi dorilar og‘riqni nazorat qilishda samarasiz bo‘lib qolishi mumkin[6]. Trigeminal nevralgiya odatda 50 yoshdan oshgan odamlarda uchraydi, biroq u har qanday yoshda, hatto chaqaloqlarda ham kuzatilishi mumkin. Kasallik ayollarda erkaklarga nisbatan ko‘proq uchraydi[7]. Trigeminal nervlar nima va ular qanday ishlaydi? Trigeminal nervlar — bu bosh miya va miya poyasini yuzning turli qismlari bilan bog‘laydigan juft kranial (bosh miya) nervlar bo‘lib, ular yuzning sezuvchanligini boshqaradi[7]. 1574 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Trigeminal nerv beshinchi bosh miya nervi hisoblanadi va u uchta asosiy shoxga ega bo‘lib, yuzning yuqori, o‘rta va pastki qismlaridan sezgi signallarini qabul qiladi va uzatadi. Trigemina