НЕКОТОРЫЙ АНАЛИЗ ИЗОБРАЖЕНИЙ КАЙОТАША (НА ПРИМЕРЕ ЗАРАУЦОЙ)

Аннотация

In the article, the sources pertaining to the Fine arts’ monuments of Zarautsay and Sarmishsay are analiyzed. Key words: monuments of the fine arts, rock paintings, petroglyphs, Zarautsay, Sarmishsay. Annotatsiya: Ushbu maqolada Zarautsoy qoyatosh yodgorliklaridan topilgan tasviriy manbalar tahlil qilindi. Kalit so’zlar: tasviriy san'at yodgorliklari, qoyatosh bitiklarik, petrogliflar, Zarautsoy, Sarmishsoy. Аннотация: В статье анализирование обнаруженные источники памятников изобразительного искусства Зараут-Сая и Сармышсая. Ключевые слова: памятники изобразительного искусства, наскальные изображения, петроглифы, Зараут-Сай, Сармышсай. Language: Uzbek Citation: Doyimova , D. SOME ANALYSIS OF THE PICTURES OF KAYOTASH (IN THE EXAMPLE OF ZARAUTSOY). Universal International Scientific Journal, 1(7), 14–17. Retrieved from https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1152 Doi: https://doi.org/10.5281/zenodo.13970249 14 Universaljurnal.uz Universal International Scientific Journal 2024, 1(7) Roginskaya A.Y. 1942 yili Moskvadan Inson rasmlar chizish orqali tabiatdagi narsa Surxondaryo viloyat teatriga rassom sifatida va xodisalarga o‘z ta’sirini o‘tkazish yoki ishga jo‘natilgan bo‘lib, G.V.Parfyonov undagi asov xolatlarni bo‘ysundirishga tomonidan ekspeditsiyaga jalb etilgan edi. xayolan harakat qilgan. Ana shu tasavvurlar Bugungacha Markaziy Osiyo mintaqasida ta’sirida shakllangan va o‘zlarining ilk ibtidoiy uch yuzdan ziyod qoyatosh suratlarining tajribalarini to‘play boshlagan dastlabki manzili aniqlangan va hisobga olingan. insonlar mu’jizakor tabiatdagi asori- Ularning bir yuz ellikdan ko‘prog‘i atiqalarning rasmini chizish uchun tabiiy O‘zbekistonda. Lekin shunday bo‘lsada, tayyor g‘orlardan, qoyalardan foydalangan. Markaziy Osiyoda topilgan qoyatosh Ana shunday manzilgohlardan biri Zarautsoy suratlarining hammasidan Zarautsoy bo‘lib, O‘zbekiston hududining Xisor tog‘ obidasining eng qadimiyligi hamda o‘ziga xos tizmasi janubiy-g‘arbidagi Ko‘hitang tarzda hayotiy ishlanganligi hamon e’tibor va tog‘ining yon bag‘rida joylashgan daradagi e’tirofga loyiq bo‘lmoqda. Zarautsoy rasmlari ungir va kamar toshlariga ishlangan ibtidoiy tosh asri odamlarining badiiy ijod mahsuli, san’atning nodir namunalari bo‘lmish qoya rangtasvir san’atining tabiiy rangli madaniyat maskanidir. Qadimiy ajdodlar bo‘yoqda bajarilgan nodir namunasidir yaratib qoldirgan bu osori-atiqalarni o‘z [2:97]. bag‘rida ming yillardan buyon asrab Ikkinchi jahon urushi yillari o‘tkazilgan kelayotgan maskan Zaraut, Zarautsoy va ekspeditsiyalar (1943-y., 1945-y.) hujjatlarida Zarautkamar nomlari bilan yuritiladi. Bu 26ta kamardagi 264 surat tadqiq etilgan [2:92]. qoyatosh tasvirlari uzoq o‘tmish haqida hikoya Zarautsoyda tadqiqod olib borgan qiluvchi manbadir. Parfyonov dastlab 48 ta turli figuralarni Zarautsoy san’at yodgorligi 1939 yilda aniqladi va tavsifladi. G.V.Parfyonov quyi fanga ma’lum bo‘ldi. O‘shanda tog‘ darasida kamarda topilgan kichik ho‘kiz figuralarining yo‘qolgan echkisini izlab qoya belidagi yoshini yuqori paleolitning madlen davri deb kamarga chiqqan Rauf ismli o‘n yashar bola belgiladi [3:48-49]. G. V. Parfyonov hayvon, odam va boshqa narsalarning qizil Zarautsoyning asosiy suratlari paleolit suratlarini ko‘rib qoladi. Moskvada chop rassomlari ijodining mahsuli ekanligini etiladigan “Vestnik drevney istorii” jurnali isbotlashga urinadi. A. Y. Roginskaya ham 1940 yili buni qadimiy go‘zal qoyatosh uning fikrlarini qo‘llab quvvatlaydi. Moskva suratlarining O‘rta Osiyo hududidagi birinchi shahridagi ilmiy doiralarda Zaraut¬soy topilmalari, deb baholadi [1:97]. rangtasvirining yaratilish davri hakida bahsu Zarautsoyni tadqiq etishda G. V. Parfyonov, munozaralar ketayotgan edi. A. Y.Roginskaya, A.S. Kirillov, I.F.Lomayev, Tanikli olim A.A. Formozov 1951 yilda A.P.Ivanova, V.K.Sandul, Sh.Ismoilov va Zarautsoy suratlarining yaratila boshlangan J.Kabirovlar katta ishlarni amalga oshirdilar. davrini paleolit emas, balki me¬zolit davri Hatto ekspeditsiya ishtirokchisi asli kasbi bo‘lgan degan fikrni asoslab taqriz chiqardi [4: rassom A.Y.Roginskaya «Zarautsoy» nomli 213-216]. risolasini rus tilida 1950 yili e’lon qildirdi. 15 Universaljurnal.uz Universal International Scientific Journal 2024, 1(7) Olimlarning uzoq vaqt mobaynida olib guruhini G‘arbiy Yevropaning paleolit davri borgan tadqiqotlari natijasida qizil tabiiy san’atiga monand qoyaga chizilgan yasan- bo‘yok-oxra bilan cho‘p, qamish, suyak va tusan odamlar tasviri deb hisoblaydi[7:19]. qushlarning pati vositasida Zarautsoy J.Kabirov bu niqob kiygan odamlarni qoyalariga ishlangan tasvirlar ibtidoiy o‘tmishda ov qilinayotgan paytda hayvonga zamonning mezolit davriga, ya’ni bundan 8-6 yakinlashishda ularni cho‘chitib yubormaslik ming yillar ilgari o‘tgan o‘rta tosh asriga maqsadida ustiga o‘sha hayvonning terisini, oidligi aniqlangan. Bu - mamlakatimiz qoya boshiga esa shoxini bog‘lab uning qiyofasiga suratlari ichida Surxondaryo viloyati kirgan deb ta’kidlaydi . Xususan, qad