РАЗВИТИЕ ЛИЧНОСТИ МИРОВОЗЗРЕНИЯ НА ОСНОВЕ АКСИОЛОГИЧЕСКОГО ПОДХОДА В СОВРЕМЕННОМ ПЕДАГОГИЧЕСКОМ ПРОЦЕССЕ

Аннотация

In the article, based on an analysis of the essence of the concept of value in the theoretical sources of axiological problems, pedagogical axiology is considered as a special education that forms individual and social consciousness, reflecting ideal examples and directions in activity of the individual and society in the concept of value, as well as a statement about activity based on worldview of the individual. Key words: axiological, worldview, understanding, humanitarian, principles, stability, international, solidarity, attitude, value, responsibility. Zamonaviy pedagogika fanining asosiy tendentsiyasi - z amaliyotning muhim jihatiga aylandi. Pedagogika va inson amaliyotida insonparvarlik z oldiga q ygan muhim vazifalarni zida aks ettiradi. Inson hayoti har doim b lib tgan voqealarni baholash, vazifalarni q yish, izlash, xulosalar qabul qilish, dunyoqarash vaziyatlarida kechadi. Bunda uning atrof-muhit bilan munosabatlari ikkita farq bilan zaro bo liq: amaliy va abstrakt-nazariy (bilish). Bundan kelib chiqadiki, pedagogika metodologiyasi t lim falsafasiga haqiqiy insonparvarlikning mohiyati, borliqning yangilanishi va pedagogik bilish haqidagi nazariy qoidalar yi indisi sifatida qaraydi. Bunday metodologiyaga muvofiq, fanlarning, shu jumladan, pedagogikaning insonparvarlik mohiyatidan kelib chiqadigan vazifasi zida insonga bilish, muloqot, ijod subyekti sifatida yondashishni aks ettiradi. Bizga m lumki, ilmiy bilish, shuning barobarida pedagogik bilish, faqatgina ijodkorliknigina emas, ijtimoiy ehtiyojlarni t la qondirish maqsadini ham r yobga 281 Andijon davlat universiteti universaljurnal.uz sifatidagi yondashuv bajaradi. Aksiologik yondashuv insonparvarlik pedagogikasining uzviy ziga xosligi b lib, barcha odam unda jamoaviy rivojlanishning maqsadi va jamiyatning oliy qadriyati sifatida qaraladi. Shuning uchun aksiologiyaga (tabiiy qadriyatlar haqidagi (nazariy) falsafiy nazariyalar) yangi t lim falsafasi sifatida va zamonaviy pedagogika metodologiyasiga uy un tarzda qaraladi. Pedagogik aksiologiya inson va t limiy qadriyatlarni muhokama etuvchi hamda t limga aksiologik yondashuvni amalga oshiruvchi pedagogik bilimlar sohasidir. Aksiologik muammolarga doir nazariy manbalardagi qadriyat tushunchasining mohiyatini tahlil etish asosida pedagogik aksiologiya qadriyat tushunchasiga shaxs va jamiyat faoliyatida ideal namuna va y nalishlarni aks ettiruvchi individual va ijtimoiy ongni tashkil etuvchi maxsus t lim sifatida qaraydi. Alohida shaxs yoki jamiyat yaxlitlikda qadriyatlami uzatuvchisi sifatida qaraladi, nihoyasi esa, insonning xulq-atvori va xatti-harakatini ra batlaydi. Xulq-atvor va xatti-harakatlarning tavsifi shaxsning atrof- muhitga, z- ziga munosabati haqida guvohlik beradi. qilish jarayonida bilim, k nikma, t sir tkazish mexanizmlarini hisobga olishdan diqqat markazida tutish muomala samaradorligini oshiradi, shaxslararo munosabat zaro [2] -birini idrok etish va tushunishni, shaxslararo jozibadorlik (jalb etish va simpatiya), zaro t sirlashuv va xulq-atvor (xususiy, rolli) b [3]- deb izohlab tadi V.B.Olshanskiy. Qadriyatli mazmunga ega t limda shaxsning xulq-atvori moljalga olinadi, ular esa uning insonparvarlikka y nalganligini aniqlaydi va qadriyatli baholash asosi sifatida namoyon b ladi. Dunyoqarash shaxs qadriyatli munosabatining kontseptual interpretatsiyasi konteksti sifatida maydonga chiqadi, imperativ xulq-atvor - sifatida, qadriyatli munosabat - u yoki bu tizimga invariant sifatida namoyon b ladi. Aynan mana shunday k rinishda dunyoni bilish aksi va qadriyatli munosabat m naviy boshqarilishi ham y naltiriladi hamda mazmunan shaxs faoliyati va xulq-atvorini tashkillashtiradi. Shuning uchun tarbiya ijtimoiy-tashkillashtirilgan umumin- soniy qadriyatlar interiorizatsiyasi jarayoni sifatida k rilishi mumkin. Hayotda esa qadriyat shaxsni faol faoliyatga, z- zini tarbiyalash va z- zini rivojlantirishga y naltirishi uchun, insonning ongli ravishda tushunib tishi hali kamdir. Qadriyat faoliyat motivini uy otuvchi kuch sifatida qachonki, shaxs tomonidan interiorizatsiyalansa, ichki mavjudlikni zarur lahzalarini taqdim etsa, inson z faoliyati maqsadini aniq shakllantira olsa, uning insonparvarlik m nosini k ra olsa, maqsadlarni amalga oshirishning samarali vositalarini topsa, t ri va z vaqtidagi nazorat, z xatti-harakatini tuzata olsa va baholay olgandagina, aniq namoyon b ladi. M naviy qadriyatlar shaxsni axloqiy shakllantirishning asosiy omili b lib, ular ilmiy-texnikaviy va intellektual, maorif, t lim-tarbiya, tibbiy xizmat, milliy meros, turli shakllarda namoyon b hunarmandchiligi mahsulotlari, noyob tarixiy va madaniy arxitektura va hokazolar hisoblanadi. Shuningdek, 282 Andijon davlat universiteti universaljurnal.uz zbekistonda tgan mutafakkirlarning m naviy merosi, yozma asarlar, rivoyat va afsonalar, muqaddas joylar, tarixiy yodgorliklar, musiqa va q shiqlari, chol u asboblari, yinlari, dehqonchilik va hunar- mandchilik kabilar m naviy qadriyatlaming asosini tashkil etadi. Ular kish