РАЗВИТИЕ НАВЫКОВ ВЕРБАЛЬНОЙ И НЕВЕРБАЛЬНОЙ КОММУНИКАЦИИ У ПСИХИЧЕСКИ МЕРТВЫХ УЧАЩИХСЯ В УЧЕБНОМ ПРОЦЕССЕ (НА ПРИМЕРЕ НАЧАЛЬНОГО КЛАССА)

Аннотация

This article describes the specific features of the speech development of students with mental retardation. Effective ways to eliminate speech defects in students with mental retardation have been revealed. Key words: students with mental retardation, speech development, speech defects, elimination, effective ways, special pedagogy, special school, speech therapy. Maxsus pedagogikaning muhim masalalaridan biri aqli zaif quvchilar nutqini rivojlantirish hisoblanadi. Chunki nutq inson hayotida juda katta rol ynaydi. Rivojlanayotgan nutq avvaliga muomala vositasi sifatida, keyinchalik fikrlarni ifodalash va tafakkur quroli sifatida chiqadi, inson xulq-atvori va faoliyatini boshqaradi. Aqli zaif bolalarda nutq buzilishining ziga xosligi oliy asab faoliyatining ziga xosliklari va ularning psixik rivojlanishi bilan aniqlanadi. S.Ya.Rubinshteynning fikricha, barcha analizatordagi yangi differensial aloqaning miyada sekin ishlab chiqilishi va funksiya qatlamlarining zaifligi aqli zaif bolalarda nutqning t liq rivojlanmaganining asosiy sabablari hisoblanadi1. Nutq-eshitish analizator sohasidagi differensiyalovchi shartli aloqalarning sekin rivojlanishi natijasida aqli zaif bola uzoq muddat davomida nutq tovushlarini ajrata olmaydi, atrofdagilar aytayotgan s zlarni tushunmaydi, nutqni aniqtiniq eshita olmaydi. Aqli zaif bolalar nutqining rivojlanishi dastlabki oylardanoq ortda qoladi. Natijada maktabgacha yoshdagi aqli zaif bolalar predmetlar bilan faoliyatga kirishish, fonematik eshituv, artikulyatsion apparat harakatchanligi va atrof-olamdagi voqea- liq namoyon b lmaydi, bularning barchasi nutq rivojlanishiga salbiy t sirini tkazadi2. Nutq odamlarning eng muhim muomala vositasi hisoblanadi. Faqat insongina z hissiyotlari haqida s qish va h.k. kabi imkoniyatlarga ega. Bunday zaro t sir natijasida akst sir va muloqotdan rohatlanish hissi yuzaga kelganda biz hamfikrlik, hamdardlik, zaro tushunish hissini boshdan kechiramiz. Maktabgacha yoshdagi bolaning nutqini stirish uning keyingi 383 Andijon davlat universiteti universaljurnal.uz rivojlanishida va maktabda muvafaqqiyatli qishida juda muhimdir. Nutqni yaxshi egallagan bola z fikrlarini yaxshi bayon qila oladi, darsliklardagi materialni t liq tushuntirib, bayon qilib bera oladi. Nutqi maqsadga muvofiq tarzda rivojlangan bola z fikrini mantiqiy ketma-ketlikda, asoslangan va ziga nisbatan ishonch bilan bildira oladi. Nutq tizimining turli komponentlarining shakllanishi va rivojlanishining buzilishi nutqning umumiy rivojlanmaganligi deb ataladi. Nutq kamchiliklarini bartaraf etishning samarali uslublarini ishlab chiqish, shu jumladan, bolalarni maktabga tayyorlashda zamonaviy logopediyaning eng dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Nutq nuqsonlariga ega aqli zaif bolalarni z vaqtida aniqlash, mavjud o zaki nutq kamchiliklarini t ri tasniflash va unga mos korreksion t limni tashkil etish bu bolalarda yozish va qish kamchiliklari paydo b lishining oldini olibgina qolmasdan, kelgusida dastur materialini zlashtirishda ortda qolishga y l q ymaydi4. Nutqni rivojlantirishning asosiy vazifalari nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash, til boyligi, faolligini oshirish, nutqning grammatik tomonini rivojlantirish, aloqa nutqini qitish barcha maktabgacha yoshdagi muassasalarda hal qilinadi. Bolaning aloqa nutqini shakllantirish tilning grammatik tuzilishi, lu at tarkibi, tovush tomonini zlashtirish bilan chambarchas bo liqlikda kelib chiqadi. K p olimlar qatori L.S.Volkova, S.N.Shaxovskayaning t kidlashlaricha, aqli zaif bolalarda nutqning grammatik tomonlari shakllanmaganligi kuzatiladi. Bu agrammatizmlar (gaplarni tuzish yoki ularni tushunishda vujudga keladigan qiyinchiliklarda ifodalanadigan nutqning buzilishi) grammatik umumlashtirishlarni talab qiladigan k pgina vazifalarni bajarishdagi qiyinchiliklarda namoyon b ladi. Bunda s z yasash va s z zgartirishning morfologik shakllari, gapning sintaksis tarkibi yaxshi shakllanmagan b ladi. M.F.Fomichyova, Ye.M.Mastyukovalarning ishlarida bolalar nutqi grammatik tuzilishining ziga xos zaki nutqning barcha asosiy grammatik kategoriyalarini zlashtiradi. U morfologik vositalardan foydalanib, s zlarni zgartiradi, grammatik shakllantirilgan qisqa iboralar bilan gapiradi. Z.N.Smirnova eksperimental ravishda maktabgacha yoshdagi aqli zaif bolalarda nutqning boshqaruvchilik funksiyasini q pol buzilishining k rinishlarini izohlab berib, 4 5 yoshga kelib ularda s zning faqatgina undovchi va faoliyatga tushiruvchi funksiyalarigina shakllanishi, u faqat harakatga undovchi sifatidagina yuzaga kelishini k yoshligining oxiriga kelib shakllangan b ladi. Maktabgacha aqli zaif bolalarda faoliyatni s z orqali boshqarish t lim jarayonisiz faqat eng boshlan ich, sodda shaklda vujudga keladi. Motorikaning buzilishi nutqdagi tovushlarning ixtiyoriy talaffuziga, shuningdek, s zlarning talaffuziga t sir qiladi, chunki talaffuz qilish uchun nutq zolari harakatining quvchilar nutqidagi grammatik qurilishning buzilishlari masalasi omillari M.S.Gnezdilov, L.N