Нарушение прав интеллектуальной собственности в телекоммуникационных сетях

Аннотация

This scientific thesis is devoted to intellectual property and its types, legal protection and enforcement of intellectual property, as well as violations of intellectual property rights in telecommunications networks, reforms in this area, and the results achieved. The scientific thesis analyses the existing problems in ensuring the protection of intellectual property objects, in particular copyrights and trademark rights in telecommunications networks, including the Internet, and provides appropriate reasonable solutions. Key words: intellectual property, copyright, trademark, counterfeit copy, counterfeit product, social network, intangible asset. Интеллектуал мулк инсон эга бўлиши мумкин бўлган бошқа моддий мулк сингари ўзининг қийматига, аҳамиятига ва баҳосига эгадир. Бугунги илғор технологиялар замонида интеллектуал мулкнинг ўрни ва аҳамияти тобора ошиб бораётганининг гувоҳи бўлмоқдамиз. Интеллектуал мулк ҳозирда чекланган табиий ресурслар шароитида кўп даромад келтирувчи сармояга айланди. Бутунжаҳон интеллектуал мулк ташкилоти Бош директори Дарен Тангнинг таъкидлашича, бугунги кунда дунёда жами номоддий активнинг қиймати 65 триллион долларни ташкил қилди ва моддий активлар қийматидан ошиб кетди. Маълумки, интеллектуал мулк одатда икки йирик соҳага бўлинади. Уларнинг бири муаллифлик ҳуқуқи бўлса, иккинчиси саноат мулки объектларидир. Муаллифлик ҳуқуқи ўз ичига фан, адабиёт, санъат соҳасида яратилган ижодий фаолият натижалари, шу жумладан, ЭҲМ учун дастурлар ва маълумот базалари ҳамда турдош ҳуқуқларни қамраб олади. Саноат мулки объектлари эса маҳсулот ишлаб чиқариш ва хизматлар кўрсатишда фойдаланиладиган интеллектуал фаолият натижалари бўлган ихтиро, фойдали модел, саноат намунаси, товар белгиси, географик кўрсаткичлар, селекция ютуқлари ва бошқаларни назарда тутади. Таъкидлаш жоизки, интеллектуал мулк объектларига бўлган ҳуқуқларни лозим даражада ҳимоя қилиш бугунги ривожланиш босқичимизда устувор аҳамият касб этмоқда. Мазкур йўналишда тобора янгидан-янги муаммолар ва ҳуқуқбузарликларнинг турли кўринишлари юзага келмоқда. Телекоммуникация воситалари, хусусан, Интернет тармоғининг жаҳон бўйлаб кенг ёйилиши интеллектуал мулк объектлари ҳимоясини таъминлашга ҳам ўз таъсирини кўрсатди. Бир томондан бундай 81 Рақамли тeхнологиялар соҳасидаги ҳуқуқбузарликларга қарши курашиш ҳамда ахборот хавфсизлигини таъминлашнинг ташкилий-ҳуқуқий масалалари воситаларнинг жамият ҳаётида кенг қўлланилиши интеллектуал мулк объектларидан фойдаланишни ҳам енгиллаштирган бўлса, иккинчи томондан интеллектуал мулкка бўлган ҳуқуқларнинг бузилиши ҳолатлари ортишига сабаб бўлди. Телекоммуникация тармоқларининг, шу жумладан, Интернет тармоғи кўламини рақамларда ифодалайдиган бўлсак, 1998 йилда рўйхатга олинган веб-сайтлар сони дунё бўйлаб 29 миллионни ташкил қилган бўлса, 2022 йилга келиб, мазкур кўрсаткич 2 триллион 97 миллионни ташкил қилди [1]. Телекоммуникация тармоқларида асосан муаллифлик ҳуқуқи объектларининг контрафакт нусхалари ва контрафакт товарлар кенг тарқалган. Шу ўринда контрафакт товарлар ва асарларнинг ҳамда турдош ҳуқуқлар объектларининг контрафакт нусхалари тушунчаларига таъриф бериб ўтсак. Товар белгисидан ёки адаштириб юбориш даражасида у билан ўхшаш бўлган белгидан товарларда, товарларнинг этикетка(ёрлиқ)ларида, ўровларида қонунга зид равишда фойдаланилганда улар контрафакт ҳисобланади (Ўзбекистон Республикасининг “Товар белгилари, хизмат кўрсатиш белгилари ва товар келиб чиққан жой номлари тўғрисида”ги Қонуни 27-моддаси). Асарларнинг ва турдош ҳуқуқлар объектларининг такрорланиши ёки тарқатилиши муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқларни бузган ҳолда амалга ошириладиган нусхалари контрафакт нусхалардир (Ўзбекистон Республикасининг “Муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар тўғрисида”ги Қонуни 62-моддаси). Бошқача қилиб айтганда контрафакт маҳсулотлар ва асарларнинг ҳамда турдош ҳуқуқлар объектларининг контрафакт нусхалари бу ҳуқуқ эгасининг рухсатисиз, у билан тегишли шартнома тузмаган ҳолда товар белгисидан ёки муаллифлик ҳуқуқи объектидан фойдаланишдир. Интеллектуал мулкни самарали ҳимоя қилиш, шу билан бирга, контрафактга қарши курашиш борасида сўнгги йилларда мамлакатимизда сезиларли натижаларга эришилмоқда. Интеллектуал мулкнинг турли объектлари муҳофазасига оид муҳим халқаро-ҳуқуқий ҳужжатлар имзоланди ва соҳага оид қатор норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилинди. Энг асосийси хукумат ва жамиятнинг интеллектуал мулкка бўлган муносабати ўзгарди. Ўзбекистоннинг Бутунжаҳон интеллектуал мулк ташкилотининг (БИМТ) Муаллифлик ҳуқуқига оид шартномаси (WIPO Copyright Treaty), БИМТнинг Ижролар ва фонограммаларга оид шартномаси (WIPO Performances and Phonograms Treaty), Кўзи ожиз, кўришда нуқсони бўлган ёки босма ахборотни идрок этишда бошқа жиҳатдан қобилияти чекланган шахсларнинг нашр этилган асарлардан фойдаланишини 82 Рақамли тeхнологиялар соҳасидаги ҳуқуқбузарликларга қарши курашиш ҳамда ахборот хавфсизлигини таъминлашнинг ташкилий-ҳуқуқий масалалари енгиллаштириш тўғрисидаги Марокаш шартномаси каби халқаро шартномала