ЖАНРЫ В ЛИРИКЕ АЛИШЕРА НАВОЯ

Аннотация

In this article, the o j c Ochiq ma’lumotlar: application of genres in the lyrics of Alisher if it https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal Navoi and their significance. The use of ghazals, n e ruboi, continents, chickens, Fars in the colorful ic s Maxfiylik bayonoti genre, which are part of the lyrics, and their la Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va n o qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish reflection in the form of poetry, are analyzed and it a va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda interpreted through examples. Ideologically- n r foydalanish mumkin. artistically, genre evolution is concerned e t n Keywords: Genres in the lyrics of i L A Alisher Navoi. Application of ghazal, ruboi, S R E continent, chicken, individual. Analysis, V interpretation IN U 74 www.universaljurnal.uz Universal International Scientific Journal 2024, 1(3) Alisher Navoiyning o’zbek mumtoz keyinchalik mavzu doirasi kengaya she’riyati tarixidagi muhim xizmatlaridan biri borgan. [5. 19]. Natijada ijtimoiy-siyosiy, shundaki, u o’ziga qadar bo’lgan lirik janrlarda axloqiy-ta’limiy, hajviy g’azallar yuzaga ijod qilib, ularni rivojlantiribgina qolmadi, ayni kelgan. Navoiy lirikasida yetakchi o’rin zamonda, ungacha ijod etgan o’zbek shoirlari tutadigan g’azal g’oyaviy-badiiy jihatdan ijodida deyarli qo’llanmagan yoki juda oz o’zbek g’azalchiligining yuksak namunasi ishlatilgan lirik janrlarda ham samarali ijod hisoblanadi. O’zbek adabiyotshunosligida qildi, ularning imkoniyat doirasini yanada keng g’azal janri va uning o’ziga xos namoyish qildi. Navoiydan oldingi o’zbek xususiyatlari haqida O.Nosirov1, she’riyatida, asosan, g’azal, masnaviy, qasida, Yo.Ishoqov kitoblarida muayyan darajada tuyuq, qit’a va qisman ruboiy kabi janrlar ma’lumotlar berilgan. [6. 78]. qo’llanilgan. Navoiy esa lirikaning o’n oltita Alisher Navoiy g’azalnavis sifatidagi janrida unumli ijod qilib, “Хazoyin ul-maoniy” faoliyatini milliy g’azalchilikning boy devonida ularning yuksak namunalarini berdi. tajribalari zaminida boshladi. U faqat Uning devonlarida g’azal asosiy o’rin tutsa turkiy tildagi she’riyat tajribalarigagina ham, yuzlab qit’a va ruboiylar qatorida xilma- suyanib qolmasdan, balki Sharq adabiyoti xil mavzularda yozilgan mustazod va va birinchi navbatda, fors she’riyatining muxammas, musaddas va tarjiband, soqiynoma eng muhim fazilat va yutuqlarini ham qunt va masnaviy, muammo va chiston, tuyuq va bilan o’rganib, ularni o’zbek g’azali fardlar ham bor. Binobarin, Navoiy lirikasi, eng taraqqiyotiga xizmat qildirdi. avvalo, janrlarining xilma-xil va mukammalligi G’azalchilikdagi an’analarni yangi bilan o’zbek she’riyati tarixida alohida o’rin zaminda rivojlantirib, yuqori bosqichga tutadi. olib chiqdi, ularning imkoniyat doirasini Navoiyning xizmati faqat o’zbek kengaytirdi. Alisher Navoiy g’azalchilikda she’riyatiga ko’plab lirik janrlarni keng joriy turkiy adabiyotda yuzaga kelgan milliy qilishidagina emas. U ana shu janrlardan muhim an’analar bilangina qanoatlanib qolmadi, fikr va g’oyalarning badiiy in’ikosi uchun ayni zamonda, besh asrlik tajribaga ega foydalandi; o’zining hayotiy masalalarga bo’lgan fors g’azalchiligining katta munosabati, falsafiy-ijtimoiy, diniy-tasavvufiy yutuqlarini ham qunt bilan o’rganib, va axloqiy qarashlarini ifodalash uchun har bir janrning mavjud imkoniyatlarini ishga soldi, o’zbek she’riyati taraqqiyotiga xizmat ularning imkoniyat doirasini yanada kengaytirdi qildirdi. Arab va fors-tojik tilini yaxshi G’azal – arabcha do’stlashmoq degan bilagn shoir bu adabiyot namunalarini qunt ma’noni bildiradi. G’azalning asosiy mavzusi bilan o’rganadi, ulardan olam-olam zavq ishq-muhabbat bo’lib, “xotunlar bila suhbat oladi. Uning kamolotida Amir Хusrav, qurmoqni sevmak”, “ma’shuq jamoli zikri”1dan Хoja Hofiz, Abdurahmon Jomiyning ta’siri iboratdir. [2. 66]. G’azalning birinchi bayti ayniqsa katta bo’lgan. Shuning uchun ham matla’ oxirgi bayti maqta’ deb ataladi, juft shoir bu ulug’ siymolarni o’z ustozlari misralari qofiyalanadi (a-a, b-a, v-a, g-a va h.k.), ekanligi bilan faxrlanadi. Bu jihatdan uch baytdan o’n to’qqiz baytgacha yozilishi uning quyidagi qit’asi niqoyatda mumkin, oxirgi baytida taxallus keltiriladi. xarakterlidir: Dastlab ishqiy mavzuda yozilgan g’azalning 75 UNIVERSAL international scientific journal Universal International Scientific Journal 2024, 1(3) Alisher Navoiy g’azalliyotining G’azalda uch kishi tavridur ul nav’, mavzu doirasi g’oyatda keng va rang- Kim, andin yaxshi yo’q nazm ehtimoli. barangdir. Bu meros ko’lamining kengligi, Biri mo’’jiz bayonlig’ sohiri hind xilma-xil mavzularni o’zida Ki, ishq ahlini o’rtar so’zu holi. Biri Iso nafaslik rindi Sheroz, mujassamlashtirgani bilan alohida Fano dayrida mast-u louboli. ahamiyatga egadir. Shoir she’rlarida Biri qudsi asarlik orifi Jom hayotning murakkab jihatlari, Ki, jomi Jamdurur sing’an safoli. Navoiy nazmig’a boqsang, emastur, zamondoshlarning tuyg’u-kechinmalari, Bu uchning holidin har bayti xol