ЛИТЕРАТУРНАЯ СРЕДА ВТОРОЙ ПОЛОВИНЫ XIX ВЕКА. МУХАММАД РАХИМХАН ФЕРУЗ И КАМИЛ ХОРАЗМИ

Аннотация

В данной статье la n анализируются сведения о литературной среде r u Хивы во второй половине XIX века, ее o j c отличительных особенностях, роли и вкладе в if it историю узбекской литературы. Будут n Ochiq ma’lumotlar: e обсуждаться творчество и газели двух крупных ic s https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal представителей литературной среды Хивы – la n Шаха и поэта Феруза, а также зрелого поэта o Maxfiylik bayonoti Камиля Хорезми. it a Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va n qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish Ключевые слова: 2-я половина XIX r e t va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda века, литературная среда Хивы, культура, n foydalanish mumkin. литература, искусство, перевод, музыка, i L A S историография, тазкира, Феруз, Камиль R E Хорезмий, газель. V IN U 133 www.universaljurnal.uz Universal International Scientific Journal 2024, 1(3) Ma’rifatparvar Cho‘lpon Xiva adabiy muhitining o‘ziga xos ta’kidlaganidek: “Adabiyot yashasa, millat xususiyatlari sifatida quyidagilarni talqin yashaydi”. O‘zbekning bir millat bo‘lib qilish mumkin: shakllanishi, bir bayroq ostida birlashishi ham 1.Madaniyat, adabiyot, san’at ma’rifat mayog‘i bo‘lgan adabiyot bilan taraqqiy etdi. Bu bevosita Feruz nomi bevosita bog‘liqdir. Adabiyot kuchli badiiy bilan bog‘liqdir. Shoir va tarixchi estetik vosita bo‘lib, inson ruhiyatiga ta’sir Bayoniy shoh va shoir Feruz zamonida etishda o‘ziga xos o‘ringa egadir. Bu borada ko‘plab madrasalar qurilganini, har bir davr adabiyot tarixida o‘ziga xos matbaachilik yo‘lga qo‘yilganini, uslubini, maktabini yaratdi. XIX asr 2-yarmi kitobxonlik avj olganini, xonning o‘zi Xiva adabiy muhiti ham kuchli adabiy aura- bularning barchasiga bosh-qosh muhitga egaligi bilan alohida ajralib turadi. Bu bo‘lganini yozadi. Bayoniyning muhit ko‘plab shoirlar, xattotlar, tarjima «Shajarayi. Xorazmshohiy»sidan: «Xon ustalarining shakllanishida muhim omil bo‘ldi. hazratlari haftada ikki kun: juma va Jumladan, Komil Xorazmiy (1825- dushanba oqshomlarida ulamo bilan 1899)1, Muhammadrasul Mirzo (1840-1922), suhbat tuzub, kitobxonliq etdurur erdilar. Muhammad Rahimxon Feruz (1844-1910), Andog‘kim, Yusufhoji oxund va Ahmad Tabibiy (1869-1911)2, Muhammad Ismoilxo‘ja oxund va Xudoybergan Yusuf Bayoniy (1840-1923), Ilyos Mulla oxund va olimu ulum ma’qul va Muhammad o‘g‘li So‘fi (1860-1916), Mutrib manqulda Mullo Muhammadrasul va Xonaxarobiy (1870-1925), Muhammad Yusuf faqiri haqir majlisi humoyunlarig‘a haf- Chokar (1872-1951), Avaz O‘tar o‘g‘li (1884- tada ikki martaba hozir bo‘lub, 1919), Abdurazzoq Faqiriy (1884-1925), Safo kitobxonliq etar erduk. Goho domla Mug‘anniy (1882-1938), Komiljon Devoniy Muhammadrasul bila ikkovimiz kirib, (1887-1938), Muhammad Rahim Rog‘ib suhbati humoyunlarida kitobxonliq (1918 y. vafot etgan) kabi so‘z sohiblarining bo‘lur erdi va sipohiylar va to‘ralarni ham ijod namunalari hozirgi kunga qadar yetib kitobxonliq etarga targ‘ib etar erdilar. keldi va xalqimiz qalbidan joy olib kelmoqda. Bas, hamma kitobxon bo‘ldilar». Ularning go‘zal badiiyatga ega g‘azal-u Shoirlikning havosi ham, maqomi ham mustahzodlari allaqachon qo‘shiqqa aylanib, baland edi. Xonning atrofidagi har bir o‘zbek yuragiga yetib borgan desak amaldorlaridan, aka-uka mubolag‘a bo‘lmaydi. Bunda Xiva adabiy qarindoshlarigacha she’r yozar edilar. muhitida musiqaga alohida urg‘u berilganligini alohida ta’kidlab o‘tish zarurdir. 1 Komil. Devon (Nashrga tayyorlovchilar: А.Ҳайитметов, 2 Tabibiy. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Badiiy adabiyot, 1968. – 228 b. V.Mo‘minova). – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi ASN, . 1975. – 224 b 134 UNIVERSAL international scientific journal Universal International Scientific Journal 2024, 1(3) 2. Tarjimachilik yuqori bosqichga Ogahiyning o ‘zida 6 tarixiy asar6ning ko‘tarildi. Feruz3 tashabbusi bilan Xorazm uchrashi bunga misoldir. tarjima maktabi maydonga keldi. 7. Tazkira yozish an’anasi qayta Mutaxassislarning aniqlashicha, XIX asrning tiklandi. Bu manbalar Xorazm adabiyoti o‘rtalarida Xivada saksondan ko‘proq kishi tarixiga oid birlamchi manabalar sifatida tarjimonlik bilan muntazam shutullangan. 120 qaraladi. (Ahmad Tabibiy (1869-1911) asar tarjima qilingan. Ayrimlari 2—5 marta «Maj-muatush-shuaroyi Feruzshohiy» o‘zbekchaga ag‘darilgan. Aksariyati fors-tojik («Feruzshoh shoirlari antologiyasi»), tilidan o‘girilgan. Bu asarlar janrlariga ko‘ra Muhammad Yusuf Bayoniy («Shajarayi ham xilma- xil edi. Ular orasida badiiydidaktik Xorazmshohiy»), Hasanmurod Laffasiy asarlar, ishqiy-sarguzasht qissalar katta o‘rin («Xiva shoirlarining va egallagan edi. Ogahiy yigirmadan ortiq asarni adabiyotchilarining tarjimayi holi»), fors tilidan o‘zbekchaga o‘girdi. XIX asrning Bobojon Tarroh («Xorazm 2-yarmi - XX asr4 boshlarida esa bu an’anani navozandalari») va boshqalar). Tabibiy va Bayoniy davom ettirdilar. Muhammad Rahimxon Soniy 3. Saroyda rasmiy-adabiy makatab Feruz7 - buyuk davlat arbobi, atoqli shoir, shakllandi. Maktab rahnamosi sifatida ma