«Я» У ДЕТЕЙ ДОШКОЛЬНИКА ФОРМИРОВАНИЕ И НЕПОСРЕДСТВЕННОЕ ОБЩЕНИЕ С НИМ.

Аннотация

Ушбу мақолада болаларда нима учун “мен” тушунчасини шакллантириш кераклиги ёритилган. Шунингдек, oта-оналарнинг болалар билан тўғри мулоқоти, ота-оналар мулокоти болаларга қандай таъсир кўрсатади? Ўз “мен”и шаклланган бола худбин бўлиб қолмайдими? Ёки айнан “Мен”и ривожланган боладан етук шахслар етишиб чиқадими? Ота-оналарнинг болалар билан гаплашиши қандай таъсир кўрсатади? каби саволларга жавоб олишингиз мумкин. Калит сўзлар: “Мен” тушунчаси, Бола, Шакллантириш, Ота- она, Фарзанд, Танбех, ривожланиш. Болаларда тўғри мулоқот, Мени бироз тинч қой, Барибир эплолмайсан, Хақорат қилманг. Болаларда нима учун “Мен” тушунчасини шаклланиши керак? Ўз “Мен”и шаклланган бола худбин бўлиб қоладими? Ёки айнан ”Мен”и ривожланган боладан етук шахслар етишиб чикадими? Фарзанд ота-онаси, яқинлари билан суҳбатлашгани сари ўзи ҳақида кўпроқ маълумотга эга бўлиб боради. Энг асосийси, уни “Мен керакманми ёки йўқ?ˮ, “Мени яхши кўришадими ёки ёмон?ˮ каби саволлар қийнайди. Боланинг рухий ривожлвниши учун у яқинлари томонидан тан олиниши мухим. Болада ўз “Менˮи ривожланиши учун у билан мулойим гаплашиш, унга этибор қаратилаётганини англаши мухим ва зарур. Aна шунда бола ўзини оиланинг тўлақонли аъзоси деб хис қилади, ўзига ишонади. Яна болани кўзгуга қараганида кузатинг, агар ўзидан хурсанд бўлса, кай-фияти яхши ва унда “Менˮи ривожланиш босқичида эканлиги маълум бўлади. Қизиғи, болада бу сифат шакллангани сари “Йўқˮ сўзини кўпроқ ишлатади. “Мен ухламайман, мен боғчага бормайман, мен овқат емайман” каби инкор гаплардан кўп фойдаланади. Инкор қилиш боладаги "Мен”нинг ривожланиши учун ўзига хос тажрибадир. Кичкинтойнинг сўз бойлигида “Мен ўтираманˮ, “Менинг ўйинчоғимˮ “Мен қўғирчоқ ўйнайманˮ каби гапларнинг пайдо бўлиши боладаги “Менˮи шаклланаётганини билдиради. Болада ўзимники деган тушунча пайдо бўлади. Шунинг учун хам ўртоқларига берган ўйинчоғини сўраб олади, қайтариб беришмаса, инжиқлик қилади. “Менˮи ривожланган болада ҳамдардлик туйғуси ҳам ривожланади. Бола отасининг кайфияти йўқлигини сезади, уларга ўз ширинлигидан бўлиб бериши ёки онасини қаттик қучоғлаб ўпиб қўйиши хам мумкин. Хўш, ота-она, тарбиячи боланинг “Мен”и ривожланаётган масъсулиятли даврда унга қандай ёрдам беришлари мумкин? Болангиз қандай бўлса, уни шундайлигича қабул қилинг. Унинг гапларини кулгили бўлса хам жиддий қабул қилинг. Бола буюрган юмушингизни бажардими, уни мақтаб рагбатлантиринг. Aна шунда бола ўз мававқейини ҳис қилади. Гап бошлаганда “Сен” деб емас, балки “Мен ўйинчоқнинг овозига деб чидолмаяпманˮ, “тез ўйинчоқларингни йиғиштирˮ дейиш ўрнига “мен ўйинчоқлар тартиб билар турганида жуда хурсанд бўлиб кетаман”,- деб айтинг. Ҳар доим бола учун ростгўй бўлинг. Сиз ҳаммани алдашингиз мумкин, лекин ёнингиздаги ҳали руҳияти тўла шаклланиб улгурмаган болага ёлғон гапирсангиз унинг ўзига бўлган баҳоси пасайиши, қалби шикастланиши мумкинлигини унутманг. Танбех бераётганда “Сен ўзи доим..ˮ деб гап бошламанг. Сизга ёқмаётган хатти- Andijon davlat pedagogika instituti universaljurnal.uz 752 “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun. ҳаракатларини аниқ айтинг. Болангизни бошқалар кўз ўнгида танқид қилиманг. Бошқалар олдида фақат уларни мақташ мумкин. Фарзандингизда ижодкорликнинг ривожланишига шароит яратиб беринг. Сурат чизиши, қуриши, ясаши учун керакли анжомларни олиб беринг. Лекин ўзи истамаётган бўлса, уни мажбурламанг. “Менˮи ривожланган бола келгусида мустақил ташкилотчи, ўзини хурмат киладиган шахс бўлиб етишади. Кўп ота оналар бола билан гаплашиш шартми, деб савол берадилар. Бола туғилганидан бошлабоқ у билан гаплашиш керак. У мени тушунмаябти деб ўйламанг, ўзимнинг ақиллигим, ўзими чиройлигим, мени миттивойим деб эркалатинг. Бола гап охангидан сизниг нима демоқчидингизни англайди. Хўш, бола гаплашиш унга қандай таъсир кўрсатади? Бола билан туғилган вақтиданоқ мулоқот қилсангиз, бу унинг интеллектуал ва руҳан ўсишига ижобий таъсир кўрсатади. Ота-онаси билан суҳбатлашган бола дунёни ижобий қабул қилади. Суҳбатлашиш унинг кўп саволларига жавоб беради. Бола ота-онаси билан гаплашаётганида ота-она бирданига уч ёки тўрт вазифани бажаради. Биринчидан, болани ҳис қилган ҳолда эшитади, болани қизиқтирган саволга жавоб беради, бола гапириб бераётган ҳолатга нисбатан ўз муносабатини билдиради. Aгар бола саволларига онасидан жавоб олмас екан, бу унда норозиликнинг кучайишига сабаб бўлади. Болангиз билан бирга кетаётиб телефонда гаплашсангиз, сен билан ниманиям гаплашардим, жим тур, менга савол берма дейиш боланинг ўзига бўлган ишончи сўнишига олиб келади. Суҳбат – бола билан сизни яқинлаштирувчи калит. Боланинг кўнглини очувчи калитдан тўғри фойдаланинг. Ишингиз қанчалик муҳим бўлмасин, бола билан суҳбатлашиш учун вақт топинг. Тарбиячидан болам бугун ўзини қандай тутди, деб сўраманг. Боланинг ўзидан кунинг қандай ўтди, қандай воқеалар содир бўлди, деб сўранг. Ўз саволларига ота-онасида жавоб ололмаётган бо