ДЕВИАЦИЯ ПОДРОСТКОВ В МНОГОДЕТНЫХ СЕМЬЯХ ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ ПРОФИЛАКТИКА

Аннотация

The modern world is characterized by a “blurring” of the traditional boundaries and rules on which family structures were previously oriented. At the same time, there is a “shaking” of the foundation on which the family structure is built, which can lead to a violation of the psychological security of a person, a decrease in emotional closeness and responsibility, and the abandonment of parents. According to recent studies, there is a direct connection between the environment in the family and the behavior of children. Factors related to the family environment were studied in terms of their influence on the formation of deviant or socially acceptable behavior in children. The more comfortable the climate in the family, the higher the probability that children will show less deviant behavior in the future. The article talks about the psychoprophylactic features of adolescent deviance in families with many children. Key words: deviance, behavior, defense mechanism, large families, parent-child relationship, social closeness, psychoprophylaxis. Andijon davlat pedagogika instituti universaljurnal.uz 435 “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun. Deviant xulq-atvor haqidagi munozara psixologiya va sotsiologiya sohalarida muhim mavzudir. R.V.Ovcharov deviant xulq-atvorning nisbatan yangi bоʻlinishini ikkita asosiy toifaga, psixopatologiya bilan ogʻrigan shaxslarga xos bоʻlgan patologik xulq-atvorga va jamiyatning оʻziga xos xususiyatlariga bogʻliq bоʻlgan ijtimoiy, madaniy va huquqiy me'yorlarning buzilishi bilan tavsiflangan antisotsial xulq-atvorni taqdim etadi [1]. Deviant xulq-atvorni tasniflashga yondashuvlar har xil bоʻlishiga qaramay, ularning barchasi bunday xatti-harakatlar umumiy qabul qilingan qoidalardan chetga chiqish ekanligini kоʻrsatadi. Binobarin, ularni оʻrganish ijtimoiy muhitning kishilar xulq-atvoriga qanday ta’sir qilishini, xulq-atvorning teskari оʻzgarishi butun jamiyatni qanday оʻzgartirishi mumkinligini tushunish uchun katta ahamiyatga ega. Оʻsmirlik kоʻplab jismoniy va psixologik оʻzgarishlar bilan bogʻliq. T.A.Rodermelning izlanishlari оʻsmirlarda deviant xulq-atvorga olib keladigan omillarni aniqladi. Ular orasida: egosentrizmning yuqori darajasi, axloqiy e'tiqodlarning yetarli darajada rivojlanmaganligi, depersonalizatsiya va derealizatsiya, оʻzini-оʻzi qadrlashning yetarli emasligi, bundan tashqari, kоʻpincha norozilik, boykot qilish istagi borligi, hokimiyat, xavf va noma'lum narsaga chanqoqlik, оʻsmirning tanasida sodir bоʻladigan оʻzgarishlarga munosabat, muammolarni bоʻrttirishga moyillik, qiyinchiliklar va оʻsishga bоʻlgan kuchli istak kabilar mavjud [2]. Bu omillar odatda birgalikda yuzaga keladi va оʻsmirlarning xatti- harakatlariga sezilarli ta'sir kоʻrsatishi mumkin. Deviant xatti-harakatlarning qanday namoyon bоʻlishini tushunish uchun barcha sanab оʻtilgan omillarni hisobga olgan holda maxsus tadqiqot оʻtkazish kerak. Оʻsmirlarda deviant xulq-atvorning paydo bоʻlishiga ta'sir qiluvchi kоʻplab omillar orasida asosiylari barqaror qadriyatlarning yоʻqligi, ijtimoiy muhitning salbiy ta'siri, shaxslararo muammolar, shuningdek, ijtimoiy-psixologik moslashuv omillari va noqulay turmush sharoitlari, shu jumladan oila tuzilishi hamda tarkibi ham bor. Оʻn sakkiz yoshga tоʻlmagan toʻrt va undan ortiq farzandi (shu jumladan asrab olingan bolalar, shuningdek оʻgay оʻgʻillari va оʻgay qizlari) birga yashaydigan oilalar kоʻp bolali oilalar hisoblanadi. Koʻp bolali oilaning bir qismi sifatida davlat tomonidan tоʻliq ta'minlangan bolalar va ota- onalari ota-onalik huquqidan mahrum bоʻlgan yoki ota-onalik huquqi cheklangan bolalar hisobga olinmaydi. Bolalar оʻrtasidagi turli xil aloqalarning kоʻpligi katta yoshdagi bolalar va kichiklarga gʻamxоʻrlik qilish orqali hayot tajribasini boyitishga yordam beradi. Bu aloqalar shaxsni shakllantirish va bolalarni ijtimoiy faoliyatga tayyorlash uchun katta ahamiyatga ega. Koʻp bolali oilalarda psixologik iqlim qulay, buning natijasida bolalar va ota-onalar оʻrtasidagi ishonch darajasi ancha yuqori. Oilada hokimiyat ota yoki ona bоʻlishi mumkin. Ideal variant - otaning oila boshligʻi, boquvchisi va hokimiyati. Onaning vazifasi oilada qulaylik va iliqlikni yaratishdir. Bolalar ota-onalarning fikrlarini tinglashlari va ularning tajribasidan foydalanishlari kerak [3]. Kоʻp bolali oilalar ham noqulay iqlimga ega bоʻlishi mumkin, chunki kоʻp bolali ota- onalar mas’uliyatsiz va beparvo bоʻlishi mumkin. Bunday iqlimi bоʻlgan oilalarda bolalar kоʻpincha nazoratsiz оʻsadi va ularga moyil bоʻladi. Bezoriliklar bolalarning ichkilikbozligi ota-onalarning оʻz mas’uliyatiga beparvoligi oqibatidir. Shuning uchun ota-onalar kоʻcha bolalar uchun eng yaxshi joy emasligini va ular har doim va hamma joyda оʻz farzandlari uchun mas’ul bоʻlgan ota-onalar ekanligini tushunishlari va unutmasliklari kerak. Noqulay iqlimi b