SUKSESSIYA VA UNING TIPLARI

Аннотация

This thesis covers the features of successions and their types, natural changes and development processes of ecosystems over time, rational use of natural resources and environmental protection. Kalit so’zlar: suksessiya, ekotizim, vulqon, bo’ron, klimaks, mox, lishaynik, antropogen, tuproq, sekundar. Ekologik suksessiya ekologik jamoalarni tashkil qiluvchi turlarda vaqt oʻtishi bilan bir qator taraqqiy etib boruvchi oʻzgarishlar sodir boʻlishidir. Ekologlar odatda suksessiyani boshlanish nuqtasiga koʻra farq qiluvchi ikki turga ajratishgan: birlamchi suksessiya va ikkilamchi suksessiya. Suksessiyada koʻpincha turlarning xilmaxilligi past, barqarorligi kamroq boʻlgan jamoadan turlarning xilmaxilligi yuqori va ancha barqaror jamoaga oʻtib borish kuzatiladi, lekin bu universal qoida emas. Birlamchi suksessiya yangi yerning shakllanishi yoki ochiq qoyaning paydo boʻlishida kuzatilib, u ilk bor ishgʻol qilinishi mumkin boʻlgan tabiiy muhitni hosil qiladi. Masalan, vulqonlarning otilishidan keyin Gavayidagi Katta Orolda boʻlgani kabi birlamchi suksessiya jarayonini kuzatish mumkin. Lava okean tubiga oqib, yangi togʻ jinsini shakllantiradi. Har yili Katta Orolga taxminan 32 akr yer maydoni qoʻshilib turadi. Birlamchi suksessiya paytida bu yerlarda nimalar sodir boʻladi? - degan savol tug’iladi, albatta. Dastlab ob-havo va boshqa tabiiy kuchlar taʼsirida substrat, yaʼni togʻ jinsi yemirilib parchalanadi. Bu esa maʼlum turdagi chidamli oʻsimliklar va tuproqni uncha talab etmaydigan, yaʼni kashshof turlar sifatida maʼlum boʻlgan lishayniklarning oʻsishiga sharoit yaratib beradi. Bu turlar minerallarga boy lavani parchalab, tuproqqa aylanishiga yordam beradi, keyinchalik chidamli turlar kamayib, ularning oʻrnini kashshof turlar egallaydi. Bundan tashqari, dastlab paydo boʻlgan bu turlar oʻsib va nobud boʻlib borar ekan, doimiy shakllanib borayotgan qatlamda organik moddalarga boy tuproq hosil boʻlishiga yordam beradi. Ikkilamchi suksessiyada dastlabki egallangan hudud buzilib, undagi jamoaning hammasi yoki koʻpchiligi nobud boʻlganidan keyin yana qayta egallanadi. Ikkilamchi suksessiyaga eman va hikori oʻrmonlarining yongʻin tufayli boʻshab qolishi yaqqol misol boʻladi. Yongʻin koʻplab oʻsimliklarni va hududdan uchib keta olmaydigan hayvonlarni nobud qilishi mumkin. Lekin ularning ozuqaviy moddalari kul sifatida tuproqqa qaytadi. Birlamchi suksessiyadagi yalangʻoch togʻ jinsini ishgʻol qilishga nisbatan buzilgan hududni tezda qayta ishgʻol qilish osonroq, chunki uning tuprogʻi allaqachon ozuqaviy moddalarga boy boʻladi. Yongʻin sodir boʻlishidan oldin eman va hikori oʻrmonlarining oʻsimlik dunyosida baland boʻyli daraxtlar hukmronlik qilardi. Ularning boʻyi quyosh energiyasini olishga yordam bergan, lekin ulardan quyida oʻsadigan oʻsimliklarga soya solgan. Vaholanki, yongʻindan keyin bu daraxtlar darhol 106 qayta tiklanmaydi. Buning oʻrniga dastlab bu yerlarda bir yillik oʻsimliklar, yaʼni faqat bir yil yashaydigan oʻsimliklar, keyin esa bir necha yillar ichida tez oʻsadigan va koʻpayadigan oʻtlar oʻsadi. Birlamchi suksessiyada hududlarni dastlab ishgʻol qilgan oʻsimliklar kashshof oʻsimliklar deyiladi. Suksessiya – ekotizimlarning vaqt o‘tishi bilan tabiiy o‘zgarishi va rivojlanish jarayoni. Bu jarayon ekotizimning dinamikasini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Suksessiya tabiiy (vulqonlar, bo‘ronlar, iqlim o‘zgarishi) yoki antropogen (inson faoliyati, qishloq xo‘jaligi, urbanizatsiya) omillar ta’sirida sodir bo‘lishi mumkin. Suksessiyaning asosiy belgilari: - Ekotizimda bir jamoaning boshqasi bilan almashinishi. - Biologik xilma-xillikning oshishi yoki kamayishi. - O‘simlik va hayvon turlarining vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi. - Tuproq unumdorligi va boshqa ekologik omillarning o‘zgarishi. Xususiyatlari: - Tuproq va ba’zi tirik organizmlar saqlanib qolgan bo‘ladi. - Tiklanish jarayoni nisbatan tez sodir bo‘ladi. - Ekotizim avvalgi holatiga qisman yoki to‘liq qaytishi mumkin. Suksessiya Bosqichlari: Boshlang‘ich bosqich: Hududda dastlabki organizmlar paydo bo‘ladi. Agar bu birlamchi suksessiya bo‘lsa, mox va lishayniklar birinchi bo‘lib o‘sadi. Ikkinchi darajali suksessiyada tez o‘suvchi o‘simliklar paydo bo‘ladi. Oraliq bosqich: Murakkabroq o‘simliklar va hayvonlar paydo bo‘lib, ekotizim barqaror tus oladi. Tuproq unumdorligi oshadi, yangi o‘simlik va hayvon turlari kirib keladi. Barqaror (klimaks) bosqich: Ekotizim eng yuqori darajada barqaror holatga erishadi. O‘simlik va hayvonlarning o‘zaro bog‘liqligi kuchayadi. Hududga xos bo‘lgan o‘simlik jamoasi o‘rnashib oladi (masalan, tropik o‘rmonlar, dashtlar). Suksessiyaning muhim ta’sirlari: Biologik xilma-xillikni oshiradi: O‘simlik va hayvonlar jamoasi boyib boradi. Tuproq unumdorligini oshiradi: O‘simliklarning o‘sishi natijasida organik moddalar to‘planadi. Atmosfera va tuproq kimyoviy tarkibini o‘zgartiradi: Kislorod ishlab chiqarish, karbonat angidridni yutish. Antropogen ta’sirga moslashuv: Inson faoliyati natijasida buzilgan ekotizimlarni tabiiy tiklash imkoni