QARAG’AYTOIFALAR BO’LIMINING O’ZIGA XOS BELGILARI, KO’PAYISHI VA TARQALISHI

Аннотация

This article discusses the Gymnosperms (Gymnospermae), focusing on their morphological characteristics, ecological role, and reproduction. Gymnosperms play a crucial role in various ecosystems and are economically significant. The article also addresses the ecological threats and the impact of climate change on these plants. Аннотация: Эта статья посвящена голосеменным растениям (Gymnospermae), их морфологическим характеристикам, экологической роли и размножению. Голосеменные играют важную роль в различных экосистемах и имеют экономическое значение. В статье также рассматриваются экологические угрозы и влияние изменения климата на эти растения. Keywords: Gymnosperms, Gymnospermae,morphological characteristics, reproduction, ecosystems, economic importance, climate change, environmental threats, conifers, seed plants. Ключевые слова: Голосеменные, Gymnospermae, морфологические характеристики, размножение, экосистемы, экономическое значение, изменение климата, экологические угрозы, хвойные, семенные растения. Qarag’aytoifalar bo’limi nafaqat yuksak o’simliklar dunyosida umuman olganda flora dunyosida ham muhim ahamiyatga ega o’simliklar hisoblanadi. Bu sinf vakillari Shimoliy Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada keng tarqalgan bo’lib, ularning yer sharida 8 ta oila 55 ta turkum va 600 ga yaqin turlari uchraydi. Qaraĝaytoifalar boʻlimi (Gymnospermae) urugʻli oʻsimliklarning bir guruhiga kiradi va bu oʻsimliklar urugʻlari mevasiz, ochiq holda rivojlanishi bilan boshqa guruhlardan farq qiladi. Ularning koʻplab vakillari bor, jumladan qaraĝaylar (Pinus), archa (Juniperus), sekvoyalar (Sequoia), kiparislar (Cupressus) va boshqalar. Qaraĝaytoifalarning oʻziga xos belgilari Lotincha nomi: Gymnospermae (yunoncha gymnos – "ochiq", sperma – "urugʻ"). Urugʻlarning ochiq joylashuvi: Mevabarg bilan qoplangan urugʻlar boʻlmaydi, ular toʻgʻridan-toʻgʻri konus yoki boshqa ochiq strukturalarda hosil boʻladi. Ignasimon yoki taroqsimon barglar: Barglari igna shaklida boʻlib, ba'zan taroqsimon koʻrinishda boʻladi. Bu tuzilma qurgʻoqchilikka chidamlilikni oshiradi. Masalan, Pinus sylvestris (oddiy qaraĝay) barglari namni ushlab qolish uchun qattiq kutikula bilan qoplangan. Doim yashil oʻsimliklar: Koʻpchilik vakillari yil davomida yashil boʻlib qoladi. Masalan, Abies alba (kumush archa).Yogʻochsimon tanasi: Ularning koʻpchiligi uzun boʻyli, yogʻochsimon strukturalarga ega. Bu baland oʻsish va mustahkamlikni taʼminlaydi. Morfologik belgilar: 1. Konuslar (shishachalar): Erkak konuslar chang donalarini ishlab chiqaradi, urgʻochi konuslar esa urugʻ hosil qiladi. 2. Xarakterli ildiz tizimi: Ildizlar chuqur va keng tarqalgan, tuproqdan ko‘proq suv va oziq moddalar olishga moslashgan. 3. Rezin va qatron ishlab chiqarishi: Ayrim turlar, masalan, Pinus resinosa, himoya va namni saqlash uchun 111 qatron ishlab chiqaradi. Koʻpayishi: Qaraĝaytoifalarning ko‘payishi urugʻlar orqali amalga oshadi. Quyidagi bosqichlar mavjud: Changlanish: Erkak konuslar shamol yordamida urgʻochi konuslarga chang yetkazadi (anemofiliya). Urugʻlanish: Chang urugʻdoniga yetib boradi va sperma hujayralar tuxum hujayrasi bilan birlashadi. Bu jarayon baʼzan bir necha oyni talab qiladi. Urugʻlarning rivojlanishi: Urugʻlar ochiq holda, konus ichida rivojlanadi. Masalan, Pinus pinea (yongʻoq qaraĝayi) urugʻlari iste'mol uchun ishlatiladi. Tarqalishi: Geografik tarqalishi. Qaraĝaytoifalar asosan shimoliy yarim sharning sovuq va moʻtadil mintaqalarida tarqalgan. Ba'zi vakillari tropik mintaqalarda ham uchraydi. Shimoliy oʻrmonlar: Picea abies (evropa archasi), Pinus sylvestris (oddiy qaraĝay). Togʻli hududlar: Abies alba (kumush archa), Cedrus libani (livan sadr daraxti). Qurgʻoqchil joylar: Juniperus communis (odatiy archa), Cupressus sempervirens (italyan kiparisi). Ekologik ahamiyati. Tuproqni mustahkamlash: Qaraĝay ildizlari tuproq eroziyasini oldini olishda muhim. Yogʻoch yetkazib berish: Yogʻochlari qurilishda, mebelsozlikda ishlatiladi (masalan, Pinus radiata – radiata qaragʻayi). Dorivor va iqtisodiy foyda: Ayrim qaraĝay turlari dorivor qatron va efir moylarini ishlab chiqaradi (masalan, Pinus pinaster – dengiz qaragʻayi). Qarag’ay kurtagida 0.4%gacha efir moylari(smola), achchiq va oshlovchi moddalar alkoloidlar izlari kraxmal, vitaminlar aniqlangan. Qarag’ay kurtagidan tayyorlangan damlamalar balg’am ko’chiruvchi dizenfeksiya qiluvchi siydik haydovchi dori sifatida yuqori nafas yo’llari shamollaganda ingalyatsiya qilish uchun ishlatiladi. Ignabarglarida oshlovchi moddalar 5% gacha efir moylari 0.3% gacha. mavjud. Bundan tashqari uning tarkibida a-pinen, limonen, borneol, bornilatsetat, kadinen, serratendiol aniqlangan. Urug’i tarkibida 26-32%gacha to’yingan yog’lar, bargli shoxchalarida, 0.13- 1.3 % efir moyi, 7-12% smolalar, 5% oshlovchi moddalar, 0.1-0.3% askorbin kislotasi, karotin, antotsian birikma va boshqa birikmalar mavjud. Ignabarglarida efir moylari va fitonsid modda bo’lgani uchun revmatizmni davolashda va asabni tinchlantirishda qo’llaniladi. 4. Evolyutsi