JIGARSIMON YO’SINLAR SINIFI ASOSIY BELGILARI MARSHANTSIYNING TARAQQIYOT SIKLI

Аннотация

This article describes the class of liverworts, their main characteristics and biological properties. Detailed information is provided on the vegetative structure of liverworts, their ability to photosynthesize, rhizoids and methods of reproduction. The developmental cycle of the Marchantia species is also extensively covered, explaining its development through the alternation of gametophyte and sporophyte generations. The article scientifically describes the dependence of algae on a humid environment and the specific features of their reproduction processes. This study helps to understand the importance of liverworts in nature and their evolutionary significance. АННОТАЦИЯ: В данной статье описаны класс печеночников, их основные характеристики и биологические свойства. Подробно описаны вегетативное строение, фотосинтетическая способность, ризоиды и способы размножения печеночников. Также подробно освещен цикл развития вида Marchantsia и объяснено его развитие путем чередования гаметофитных и спорофитных поколений. В статье на научной основе описана зависимость водорослей от влажной среды и их особенности в процессе размножения. Это исследование помогает понять важность печеночников в природе и их эволюционное значение. KALIT SOʻZLAR: Jigarsimon yoʻsinlar, Marchantiophyta, Tallom, Rizoiddar, Gametofit, Sporofit, Anteridiy, Arxegoniy, Spora, Jinssiz koʻpayish, Jinsiy koʻpayish, Urugʻlanish, Meyoz. KEYWORDS: Liverworts, Marchantiophyta, Thallus, Rhizoids, Gametophyte, Sporophyte, Antheridia, Archegonium, Spore, Asexual reproduction, Sexual reproduction, Fertilization, Meiosis. КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА: печеночники, Marchantiophyta, слоевище, ризоиды, гаметофит, спорофит, антеридиум, архегоний, спора, бесполое размножение, половое размножение, оплодотворение, мейоз. Yo’sintoifa o‘simliklar bo’limiga 25000 ga yaqin tur kiradi. Tur soni jihatidan yuksak o'simliklar orasida gulli o‘simliklardan keyin 2-o'rinda turadi. Yo‘sintoifa 0‘simliklar ancha oddiy tuzilganligi, ildizi va o ‘tkazuvchi sistemasi bo’lmasligi bilan boshqa yuksak o‘simliklardan farq qiladi. Yo‘sintoifa o’simlikIarning oddiylari, tallomlilar bo’lib, ulaming tanasi yer bag‘irlab yotadigan tallomdan sintoifa o‘simliklar bo’limiga 25000 ga yaqin tur 114 kiradi. Tur soni jihatidan yuksak o'simliklar orasida gulli o‘simliklardan keyin 2-o'rinda turadi. Yo’sintoifa 0‘simliklar ancha oddiy tuzilganligi, ildizi va o ‘tkazuvchi sistemasi bo’lmasligi bilan boshqa yuksak o‘sim!iklardan farq qiladi. Yo‘sintoifa o’simlikIarning oddiylari, tallomlilar bo’lib, ulaming tanasi yer bag‘irlab yotadigan tallomdan iborat. Ancha murakkab tuzilgan yo‘sintoifalarning tanasida esa poya va barglar, ildizlar o‘rnida rizoidlar bo’ladi. Yo‘sinsimonlar eng qadimgi yuksak o’simlikIar hisoblanadi. Keyingi yillarda Boltiq bo‘yidan ulaming sporalari topilgan. Mezozoy va kaynozoy erasining qoldiqlaridan esa ular ko‘p topilgan. Riniyafitlarning ochilishi yo‘sinsimonlaming kelib chiqishi haqidagi ko‘pchilik olimlarning fikrini o‘zgartirib yubordi. Keyingi flkrlarga ko‘ra, yo‘sinsimonlar riniyafitlar, ya’ni ularda sporafitning reduksiyalanishi va gametofitning jadal taraqqiy etishi tufayli kelib chiqqan. Yo‘sinsimonlaming anatomik tuzilishi ham juda sodda bo‘lib, xilma-xil to'qimalarga ajralmaydi. Yo‘sintoifalaming bo‘yi 20-40 sm dan oshmaydi. Yo‘sinsimonlaming vegetativ qismlarida anteridiy, urg‘ochi jinsiy organlari - arxegoniy hosil bo’ladi. Bularda jinsiy nasl - gametofit ustun turishi bilan aksariyat yuksak o ‘simliklardan farq qiladi. Jinssiz nasl, ya’ni sporafit juda reduksiyalangan bo’ladi va chala parazit holatida gametofitda yashaydi. Yo‘sinsimonlar spermatazoid va tuxum hujayralar yordamida jinsiy yoki bilan ko'payadi. Jinsiy jarayon yuz berishi uchun suv talab qilinadi, chunki spermatazoidlar faqat suvdagina arxegoniylar tomon boradi. Natijada zigota va undan sporagon taraqqiy etadi. Shundan keyin jinssiz ko‘payish boshlanadi. Ularda sporafitning taraqqiyoti gametofitning taraqqiyoti bilan uzviy bog’langan. Chunki sporafit suv bilan ozuqani asosan gametofitdan olib turadi. Shuning uchun ham yo‘sintoifalarda gametofit bo‘g’in ustunlik qiladi. Yuksako‘simliklarda sporafit bo‘gin mustaqil yashaydi. Yo‘sinlarning yer osti kurtaklari vegetativ tanasining bolakchasi bilan vegetativ ko‘payishi mumkin. Ulaming ko‘payishida doimo nasllaming allanishi kuzatiladi. Ular sodda tuzilishdagi o‘t o‘simliklar bo’lib, suvo‘tlarga ancha yaqin turadi. Sababi, vegetativ tanasi tallom (qattana) shaklida, ildizi yo‘q, rizoidlari ildiz vazifasini bajaradi. Barglari oddiy o‘troq. Yo‘sinlar xilma-xil ekologik muhitlarda tarqalgan. Ular tropik va subtropik zonadan sovuq tundra zonasigacha bo’lgan hududlarda uchraydi. Ba’zi vakillari daraxtlarning poya qismida, tuproqning ustida yashil gilamlar hosil qiladi. Yo‘sinsimonlaming taraqqiyot siklidagi xarakterli belgilaridan yana biri yetilgan sporalardan protonemaning o‘sishidir. Jigarsimon yo‘sinIarda protonema bir yoki bir necha hujayralardan tashkil topgan qis