ПСИХОСОЦИАЛЬНАЯ ТЕОРИЯ ЛИЧНОСТНОГО РАЗВИТИЯ ЭРИКСОНА

Аннотация

Ushbu maqolada E.Eriksonning sakkiz bosqichlik psixoijtimoiy nazariyasiga ta`rif berilgan hamda ushbu nazariya bo‘yicha xulosa va qarashlar bayon etilgan. Kalit so‘zlar: shaxs rivojlanishi, muvaffaqqiyat, muvaffaqiyatsizlik, qo‘llab-quvvatlash, avtonomiya, g`amxo‘rlik, tashabbus, shubha, ro‘l chalkashligi, izolyatsiya, umidsizlik. Eriksonning shaxs rivojlanishining psixoijtimoiy nazariyasini o‘rganishim doirasidagi tushunchalarin shundan iborat bo‘ldiki, ontogenez odam bo‘lib yaralar ekan unda hayoti davomida avval shaxs keyn insoniylik fazilatlari bosqichma bosqich rivojlanib boradi, buda uning yaqinlarining atrof-muhitning ta`siri juda katta ahamiyat kasb etadi. Erikson bu bosqichlarni o‘z nazariyasida “rivojlanishning psixoijtimoiy nazariyasi” deb nomladi va u 8 bosqichdan iborat bo‘ldi. U o‘z nazariyasini bosqichlarga ajratar ekan har bir shaxs xar bir bosqichni “muvaffaqqiyat” yoki “muvaffaqiyatsiz” lik bilan yakunlaydi deb izoh beradi. Erikson nazariyasining har bir boschichidan Odamlarning muvaffaqiyatli o‘tishi juda muhim deb hisoblaydi, har bir bosqich bir biri bilan chambarchas bog`liq bo‘lib, bosqichlar ijobiy yakunlangandagina keyngi bosqichga o‘tish rivojlanish ijobiy tus olayotganidan dalolat beradi. Muvaffaqiyarli o‘tish odatda, inson o‘z rivojlanishining oldingi bosqichlarini qanchalik yaxshi bosib o‘tganligini, turmush tarzi farovonligini ko‘rsatadi. Bularning aksi urushlar, psixologik bosimlar, qo‘llab-quvvatlanmaslik natijasida esa bosqichlar salbiy yakunlanadi. 1-bosqich: ISHONCH VA ISHONCHSIZLIK bosqichi bo‘lib, bu bosqich tug`ilishdan bir yilgacha bo‘lgan davrlarni o‘z ichiga oladi. Bunda ishonch va ishonchsizlik o‘rtasidagi kurash jarayoni sodir bo‘ladi. Chaqaloq dunyoga kelishi bilan u ilk inqirozni boshdan kechirishini hisobga olsak unda uni ota-onasi (qarovchilar) uning barcha extiyojlarini qondirishiga bolada ishonch tuyg`usi shakllanishi va shu bilan birga unda bu dunyo haqidagi ijobiy ta`surotlariga unga qilingan g`mxo‘rlik, mexr-muhabbat orqali erishiladi. Agar yuqoridagilarning aks holatlari kuzatilsa, chaqaloqda bu dunyoda va unga g`amxo‘rlik qilayotga shaxslarga ishonchsizlik hissi yuzaga keladi. 2-bosqich: AVTONOMIYA VA SHUBHA bosqichi bolalarning 1 yoshdan 3 yoshgacha bo‘lgan davrlardagi bolaning rivojlanish bosqichi hisoblanadi. Bu davrda bolalar mustaqillikga intiladilar. Ular nafaqat mustaqil yurishni boshlaydilar, balki bir qator harakatlarni bajarish jarayonlarini ham o‘zlashtiradilar. Bolalar koʻpincha ularning hayotiga taʼsir qiladigan baʼzi oziq-ovqat va kiyim- kechaklar haqida koʻproq tanlov qilishni xohlashadi. Va bu uning mustaqil shaxs bo‘lishida muhim ro‘l o‘ynaydi va bolalarda avtonomiya tuyg`usi paydo boladi. Bu bosqichda tarbiyachilarning ham ahamiyati katta ular bollalarning tanlovini rag`batlantirish, qaror qabul qilishlariga imkon berish va mustaqillikni oshirish orqali ushbu bosqichda muvaffaqiyatga erishishlariga yordam beradi. Haddan tashqari tanqidiy munosabatda bo‘lgan, farzandlariga tanlov qilishiga yo‘l qo‘ymaydigan yoki haddan tashqari nazorat qiluvchi ota-onalar bolalarlarning bu bosqichdan o‘z-o‘zini hurmat qilmasdan va o‘ziga ishonchsiz chiqib ketishlariga, o‘z qobiliyatlaridan uyalishiga va boshqalarga haddan tashqari qaram bo‘lib qolishlariga sabab bo‘ladi va bu bosqich muvaffaqiyatsiz yakunlanganidan dalolat beradi. 3-bosqich: TASHABBUS VA AYBDORLIK bosqichi bo‘lib, bu yosh davrlari 3 yoshdan 5 yoshgacha bo‘lgan oraliqni o‘z ichiga oladi. Bu yoshdagi bolalarda o‘yinqaroqlik va o‘z tengdoshlari davrasida vaqt o‘tkazishga xohish kuchayishi holatlari kuzatiladi, bu davrdagi bolalar uchun ota- onalarning vazifasi farzandlarini izlanishga tegishli qarorlarni qabul qilishga undashligi kerak bo‘ladi bu ulardagi tashabbuskorlik qobiliyatlarini yanada rivojlanishiga aybdorlik hissini yo‘qolishiga yordam beradi bu esa bosqich muvaffaqiyatli yakunlanganidan dalolat beradi. Bosqichda muvaffaqiyatsiz o‘tish esa bolada aybdorlik hissini shakllantiradi. Andijon davlat pedagogika instituti universaljurnal.uz 531 “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun. 4-bosqich: SANOAT VA PASTLIK bosqichi bolaning 6 yoshdan 11 yosh oralig`ida sodir bo‘lib, bolalarling o‘qish, yozish chizish kabi qobiliyatlari namoyon bo‘la boshlaydi, ularga har bir yangi o‘rgangan narsalariga ota-ona hamda ustozlar tomonidan e`tirof etilib, qo‘llab quvvatlanishi kerak bo‘ladi bu yoshdagi qo‘llab quvatlash va rag`batlantirish bolada KOMPETENTLIK qobilyatini uyg`otadi bu qobiliyatini uyg`ota olgan bolada o‘z oldiga qo‘yilga vazifalarni hal qila olishiga ishonchi kuchli bo‘ladi. Bu bosqichni o‘zlashtira olmaslik esa pastlik hamda o‘ziga bo‘lgan ishonchni yo‘qolishiga olib keladi oqibatda bolaning qobiliyatlari uyg`onmay qolib ketadi. 5-bosqich: SHAXS VA RO‘L CHALKASHLIGI bosqichi 12 yoshdan 20 yoshgacha bo‘lgan davr bo‘lib, bu bosqich o