ОСОБЕННОСТИ ПСИХОЛОГИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ В ДОШКОЛЬНОМ ПЕРИОДЕ И ПРОБЛЕМА

Аннотация

Ushbu maqolada maktabgacha yosh davridagi bolalarning psixik rivojlanishi haqida va hamda maktab yoshidagi bolalarni psixik muammolarni ularni psixikasi haqida. Kalit so‘zlar: Bola, jarayon, til, faoliyat, rivojlanish, nutq maktabgacha, muloqot, harakat, o‘yin, faol, qiziqish. Ontogenezda 3 dan 7 yoshgacha bo‘lgan davr bog‘cha yoshi davri deb hisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasida bola insoniyat qo‘lga kiritgan barchga yutuqlarni faol ravishda o‘zlashtirib, egallab boradi. Bunda pretmetlar olamini, ular yordamida amalga oshiriladigan xatti-harakatlarni, tilni, odamlar orasidagi munosabatlarni egallab olishi, faoliyat motivlarining rivojlanishi, qobilyatlarning o‘sib borishi, katta yoshli kishilarning bevosita yordamida amalga oshirilib borilmog‘i kerak. Bog‘cha yoshidagi bolalarga beriladigan beriladigan tarbiya, ularning murakkab harakatlarini o‘zlashtirish, elementar gigiyena, madaniy va mexnat malakalarini shakllantirish, nutqini rivojlantirish, hamda ijtimoiy axloq va estetik didining dastlabki kurtaklarini hosil qilishga qaratilishi lozim. Mashxur rus pedagogi Lestgafning fikricha, insonning maktabgacha yoshidagi davr shunday bir bosqichki, bu davrdsa bolalar xarakter hislatlarining namunalarini shakllanib, axloqiy xarakterning asoslari yuzaga keladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning ko‘zga tashlanib turuvchi xususiyatlaridan biri, ularning harakatchanligi va taqlidchanligidir. Bolatabiatiningasosiy qonunini shunday ifodalsh mumkin: bola uzluksiz faoliyat ko‘rsatishni talab qiladi, lekin u faoliyat natijasidan emas, balki faoliyatning bir xilligi va surunkalliligidan toliqadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning ehtiyojlari va qiziqishlari jadal ravishda ortib boradi. Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqni bir muncha to‘la o‘zlashtirganlari va xaddan tashqari xarakatchanliklari tufayli ularda o‘zlariga yaqin bo‘lgan katta odamlar va tengdoshlari bilan munosabatda bo‘lish ehtiyoji tug‘iladi. Maktabgacha yoshdagi bolalar hayotida va ularning psixik jihatidan qiziqishning roli kattadir, qiziqishg xuddi ehtiyoj kabi, bolaning biror faoliyatiga undovchi omillardan biridir. Ushbu 5-6 yoshli bolaning muammosi nutq faoliyati bilan bog‘liq. Odatda katta farzand yoki yakka, bitta farzandli oilalarda ushbu yoshda nutqida harflarni noto‘g‘ri aytish muammosi ko‘p uchraydi hayot jarayonimkizda. Misol uchun “R” harfini “y” harfi tarzida “K” harfini “T” harfi tarzida aytish holatlari mavjud. Ushbu holastni maktab yoshidagi bolada yuz bermasligi uchun erkalanib gapirish nutq faoliyati jarayonida ota-onalarini tarbiyaviy o‘rni katta. Ushbu harflarni noto‘g‘ri talaffuz qilish jarayniga befarq bo‘lmagan holda vaqtida bola bilan shug‘ullanish u bilan do‘sti kabi muloqotni yo‘lga qo‘yish kerak. Maktab yoshidagi bolalarning o‘sish jarayonida o‘yinlar ham yetakchi ahamiyat kasb etadi. O‘yin mazmuning rivojlanishi bolaning kattalar hayotida va faoliyatining mohiyatiga chuqurroq kirib borishida, atrofdagi voqealarga munosabatini o‘zgartirishida, shuningdek, o‘rin mazmuni hamda syujeti ijtimoiy shart-sharoiti va jamiyat a’zolari turmushining tobora to‘g‘ri aks ettirishida ko‘rinadi. Shuning uchun bolalarda rolli o‘yinlar qobilyatining o‘sishi o‘z-o‘zicha yuzaga kelmaydi, balki kattalarning, tarbiyachilarning ta’siri natijasi, atrof-muhit bilan tanishish, sayrlar uyushtirish, shaxslararo munosabatlarning mohiyatini tushunish va hakazolar natijasida amalga oshadi. Bolalarga tarbiyaviy ta'sir ko‘rsatish jarayonini to‘g‘ri tashkil qilish orqali o‘yin syujetlarining ko‘lamini rejali kengaytirish mumkin. Ontogenez psixologiyasi fanida qat'iy ifodalanganidek, bola bog‘chaga kelganda uning o‘yin syujeti faqat oilaviy turmushdagi voqealarni aks ettirsa, sayrlarga olib borish, tabiat kuzatish natijasida o‘yinning turlari ko‘payib boradi bog‘cha, hayvonot bog‘i, oshxona, poyezd, paroxod, sartarosh, sotuvchi kabi o‘yinlar qo‘shiladi. Bolaning yoshi ulg‘aya Andijon davlat pedagogika instituti universaljurnal.uz 555 “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun. borishi bilan o‘yinning, muddati ham uzaymagan. Mazkur jarayonni tadqiq qilgan AP.Usovaning dagligasti bold yoshli bolalarning faoliyati 10-15 daqiqada yoshi: bolalarning o‘yin faoliyati 40 daqiqa, katta maktabgacha yoshidagilarning o‘yin faoliyati bir necha soatgacha cho‘zilishi mumkin. Hatto, bir turdagi o‘yinlarning syujetlari butun kun bo‘yi, qolaversa, undan ham ortiq vaqt davom etadi. Bu hol bola o‘yin faoliyati jarayonida hayot faoliyatning u yoki bu qirrasini muhim jihatini alohida ifodalab ijro etadi, deyishga hech qanday asos bo‘la olinaydi. Chunki psixologiya fanida hozirgacha to‘plangan ilmiy javob bera olmaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda harakatning o‘sishiga o‘yinning ta'siri haqida gap borganida avvalo shuni aytish kerakki, birinchidan, o‘yinni tashkil qilishning oʻziyoq mazkur yoshdagi bolaning harakati