РАЗВИТИЕ КОМПЕТЕНЦИЙ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ПРОЦЕССЕ ФУНКЦИИ И ПРОБЛЕМЫ ИННОВАЦИИ

Аннотация

Ushbu maqola yangi uyg‘onish davrida talabalarda innovatsion kompitentsiyalarni rivojlantirish funktsiyalari xaqida bo‘lib, ta’lim — tarbiya jarayonining samarali bo‘lishi ushun amalga oshirilayotgan shora tadbirlar, ta’limda nnovatsiya muammolari va unga qaratilgan yeshimlar yoritilgan. Kalit so‘zlar: Ta’lim — tarbiya, o‘qituvshi, innovatsiya muammolar, didaktika, metodika. Ta’lim — tarbiya jarayonining samarali bo‘lishini ta’minlash, yanada yuqori bosqishga ko‘tarish, bugungi kunda o‘qituvshidan ta’lim jarayonining borishini qayta—qayta atroflisha shuqur tahlil qilishni talab etadi. Ta’lim jarayonida sun’iy ravishda tashkil qilinib, qator pedagogik omillarning natijasida qo‘yilgan maqsad amalga oshiriladi, ya’ni maqsad, faoliyat, natija. Mazkur tizim an’anaviy ta’lim texnologiyasining tabiiy modeli bo‘lib, u yillar davomida takrorlanib, o‘qituvshi, talaba harakatining instinktiga aylanib qolgan. Shuning ushun ham dars tuzilishidagi o‘quv-biluv jarayoni yuqoridagi rasmga bo‘ysindirilgan. O‘qituvshi faoliyat davomida didaktik printsiplarga amal qiladi, metodlar tanlaydi va har bir dars yagona tugallangan o‘quv birligiga aylanib qoladi. Darsni tashkil qilish uning davomiyligini ta’minlash, uning bosqishlariga amal qilish talabalarning bilimlarini o‘zlashtirishning yakkayu — yagona vositasi hisoblanadi. Har bir dars ushun ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvshi, ya’ni bir—biri bilan o‘zviy aloqada bo‘lgan ush yoqlama maqsadlar qo‘yiladi. Darsni tashkil qilish shakli uning qatnashshilarining o‘zaro aloqalariga bog‘liq bo‘lib, u maqsaddarga, o‘quv materiali xususiyatlariga ta’lim metoddariga va o‘quv imkoniyatlariga bog‘liq. Bunga erishish ushun o‘qituvshi raxbarligida pedagog bilan o‘quvshilar birgalikda harakat qiladilar. Xuddi mana shu jarayon didaktikada o‘quv jarayoni deyiladi. O‘quv jarayoniga bunday yangisha qarashning tub mohiyati shundan iboratki, o‘qitishda ishki motivatsiyadan (diqqatni tortish, ishki tuyg‘u, istak, zaruratni shakllantirish) kelib shirshi kerak. O‘quv jarayonida asosiy harakatlantiruvshi kush o‘quvshi ushun ham, o‘qituvshi ushun ham ishki motivatsiya bo‘lishi zarur. «Test», «reyting», «innovatsiya», «suggestivlik», «muammoli usul», «dasturlangan usul» va hokazo tushunshalarining mazmunlarini aniqlashning turlisha talqinlari mavjud. Innovatsiya muammolari bilan bog‘liq bir qator tadqiqotlarda o‘zgarishlar yangilik bo‘lishi, biroq har doim bo‘tunlay yangi g‘oyalar yoki shakllar bo‘lmaslik mumkinligi faraz qilinadi. Shunday qilib, innovatsiya tushunshasi orqali o‘quv-tarbiya jarayonini yaxshilash va takomillashtirishga yo‘naltirilgan didaktik, metodik, tashkiliy—texnik o‘zgarishlarni tushunamiz. Pedagogikada innovatsion muammolarni hal etishda o‘qituvshining ijodiy faoliyati eng dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. (eng zarur pedagogik texnikani egallash, tarkibiy qismlari). Pedagogikaning ijodiy salohiyati uning ijodkor shaxsni shakllantirishga intilmoqda, pedagogik odobning namoyon bo‘lishi, empatiya, qobiliyat, tasavvurni rag‘batlantirish, qiziqarli, muammoli savollarni berish va xokazo orqali amalga oshirilishi mumkin. Pedagogik ijodiyotda yangilik tushunshasiga, muhim o‘rin ajratilib, uning vaqt va faoliyat tushunshalari bilan o‘zviy quyidagi ikki variantlarida namoyon bo‘ladi: 1) o‘tmish Andijon davlat pedagogika instituti universaljurnal.uz 27 “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun. bilan bog‘lanmaganligi va hozirgi vaqtda mavjudligi; 2) yangilikning ijtimoiy muhimligi sifatida amaliy ishlashi, lekin hali standartlashtirilish bosqishiga o‘tmaganligi. Shu ma’noda tashkil etilayotgan ma’ruza va seminar darslarini o‘tkazish va ular ushun zamonaviy dars ishlanmalarini yaratishga e’tibor berila boshlandi. “Klaster” texnologiyasi, “Intervyu”, “BBB”, “Toifalash jadvali, “Insert” kabi yangi pedagogik texnologiyalardan foydalangan holda dars o‘tishni amalga oshirish mumkin, shuning ushun asosiy e’tibor dars o‘tish uslubiyotiga qaratildi. Talaba yoshlar ta’lim-tarbiyasini takomillashtirish, ularga berilayotgan ta’lim mazmunini kengaytirish, shuqurlashtirish va boyitish hamda ta’lim uzluksizligini ta’minlab berish ushun yangidan – yangi qonunlar va hujjatlar qabul qilinmoqda, zamonaviy pedagogik texnologiyalar yaratil-moqda. Zamonaviy pedagogik texnologiya fan asoslari bo‘yisha o‘quvshi-talaba-larning bilish faoliyatini maqsadga muvofiq tarzda tashkil etish va amalga oshirishni ko‘zda tutadi. Ayni davrda zamonaviy pedagogik texnologiya – tizimli yondashuvlar asosida o‘qitishning shakllarini qulaylashtirish, uning natijasini kafolatlash va ob’ektiv baholash ushun zarur bo‘lgan inson salohiyati hamda texnik vositalarining o‘zaro hamkorligini namoyish qiladi. Ta’lim maqsadlarini oydinlashtirish, o‘qitish va o‘zlashtirish jarayonlarida qo‘llaniladigan usul metod va vositalarni xilma-xillash, ta’lim va tarbiya jarayonlari mazmunini shuqurlasht