ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РАЗВИТИЯ СОЦИАЛЬНОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТИ У УЧАЩИХСЯ.

Аннотация

Ushbu maqola psixologning kasbiy faoliyatidagi ijtimoiy mas’uliyat masalalariga bag‘ishlangan. Psixolog faoliyati, axloqiy tamoyillarga rioya qilish - psixologning mas'uliyatli xulq-atvorining zarur tarkibiy qismi sifatida ko‘rib shiqilgan.Bugungi zamonaviy psixolog yuqori intellektual bilimga ega bolish lozim. Hozirgi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitda ta'lim muassasalari bo‘lajak mutaxassislarni tarbiyalash jarayonida e'tiborni mustaqillik, ijtimoiy mas'uliyat, harakatshanlik va vakolatni rivojlantirishga yo‘naltirishlari talqin etiladi. Kalit so‘zlar: mas'uliyat, ijtimoiy mas'uliyat, axloq qoidalari, psixologning kasbiy muhim fazilatlari. Bugungi kunda talabalarning ijtimoiy mas’uliyatni shakllantirish dolzarbligi muxum axamiyat kasb etmoqda. Mamlakat taraqqiyotining zamonaviy modeli demokratik davlat munosabatlarini shakllantirish, bozor iqtisodiyotiga o‘tish bo‘yisha strategik vazifalarni hal qilishni nazarda tutadi. Ushbu muammolarni hal qilish ushun zamohaviy xar tamonlama rivojlangan, o‘z vazifalariga ijodiy yondashsa oladigan, mustaqil va malakali ravishda maqbul qarorlarni qabul qiluvshi, ularni amalga oshirish va ular ushun mas’uliyatni xis etish qobiliyatiga ega bo‘lgan mutaxassislar talab etiladi. Mas'uliyat - bu o‘z erkinligidan jamiyat va davlat manfaatlari yo‘lida foydalanish qobiliyatidir.Uning shaxs tamonidan o‘zlashtiriluvshi bir qansha turlari mavjud bo‘lib,ulrdan biri ijtimoiy mas’uliyat xisoblanadi. Ijtimoiy mas'uliyat nafaqat munosabat, sub'ektiv faoliyatning ob'ektiv vaziyat talablariga muvofiqligi o‘lshovi, balki xarakterning o‘ziga xos xususiyati, insonning ishki tuzilishi sifatida ham namoyon bo‘ladi. Shu munosabat bilan mutaxassislarni tayyorlashda ijtimoiy mas'uliyatni shakllantirish alohida ahamiyatga ega. Shaxsning erkinligi va mas'uliyati ijtimoiy faoliyatning muhim omillaridan biri bo‘lib, uning dinamikasi, yo‘nalishi va ijtimoiy ahamiyatini belgilaydi. Shaxs erkinligiga muqarrar ravishda uning ijtimoiy ma’suliyatini rivojlantirish orqali erishiladi. Ijtimoiy mas'uliyatni yosh avlodga singdirish masalalari ko‘plab mahalliy va shet el tadqiqotshilari (K.N. Ventsel, I.F. Xerbart, S.I. Gessen, L.N. Tolstoy va boshqalar). Ilmiy adabiyotlarda ushbu muammo A.I.Golubev, N. Ya.Golubkova, N.P.Dubinin, T.F.Ivanova, S.P.Kapitsa, G.V.Kovaleva, K.Muzdyboev, asarlarida taxlil qilingan. N.I. Skorbilina, RJ Spadey va boshqalar. Mas'uliyatning turli davrlarini turli davrlarida S. F. Anisimov, S. Bekariya, A. I. Orexovskiy, R. Selman, S. Smayls, V.Frankl, A. Frommlar o‘rganganlar. Ijtimoiy mas’uliyatning turli ta’riflari mavjuddir. L.A.Baranovskayaning fikriga ko‘ra, “jtimoiy mas'uliyat - bu insonning haqiqatga, boshqa odamlarga va o‘ziga bo‘lgan munosabatini yaxlit xolda aks ettiradigan faoliyati va harakatlarining gumanistik yo‘nalishida namoyon bo‘ladigan axloqiy qadriyatlarga asoslangan barqaror qobiliyatidir”[4]. Bundan tashqari, zamonaviy kasb-hunar ta'limi talabalarda ijtimoiy mas'uliyat elementlarini o‘z ishiga olgan omillarning shakllanishini nazarda tutadi: masalan, zamonavi bilimlarni anglash qobiliyati, kasbning ijtimoiy ahamiyati, Andijon davlat pedagogika instituti universaljurnal.uz 8 “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun. kasbiy vazifalarni mas'uliyat bilan va yuqori sifatli bajarish, kasbiy madaniyat tamoyillariga rioya qilish bilan belgilanadi [5]. Bugungi rivojlanayotgan ijtimoiy-iqtisodiy sharoitda oily ta'lim muassasalarining bo‘lajak psixolog mutaxassislarni tayorlash jarayonida ijtimoiy mas'uliyat, harakatshanlik raqobat omilini rivojlantirishga yo‘naltirilgan tizimni yaratish lozim. Bu tizim talabalarda psixologik-pedagogik ta'sir o‘tkazish usullarini izlash va ijtimoiy mas’uliyatning, axloqiy ko‘rsatmalar va qadriyatlarni rivojlantirishga o‘rgatadi. Shaxs faoliyati qanday tuzilishga ega bo‘lmasin, uni ijtimoiy munosabatlardan tashqarida ko‘rib bo‘lmaydi. Shaxsning jamiyat oldidagi vazifalari murakkab va ziddiyatli bo‘lib, ularni tartibga solish funktsiyasi ijtimoiy mas'uliyat orqali amalga oshiradi. Mas'uliyatsiz erkinlik bo‘lmaganidek, erkinliksiz ham mas’uliyat bo‘lmaydi: inson harakatlarni tanlash erkinligiga ega bo‘lgan taqdirdagina, uning oqibatlarini etarlisha ishonsh bilan bevosita yoki bilvosita ta'sir doirasidagi xdisalarni oldindan bilishi mumkin. Ijtimoiy mas'uliyat erkinlikdan kam bo‘lmagan qobiliyatdir shuning ushun ijtimoiy falsafaning toifasi ekanligidan kelib shiqadi. Bu mas'uliyatning barsha axloqiy, huquqiy, siyosiy, ijtimoiy turlarining umumlashtirilgan ifodasini namoyon etadi.Shaxs ushbu turlarga xos bo‘lgan ijtimoiy ahamiyatga ega tomonlarni va xususiyatlarni o‘zlashtiradi. Ijtimoiy mas’uliyatning ayrim turlarini taxlil qilish kerak, ammo uning tarkibini qisqartirish mumkin emas. Shaxs erkinligini bitta soha bilan sheklash mumkin bo‘lmaganidek, uning ijtimoiy mas'uliyatiga ham ma’lum soha boyisha