QISHLOQ XO’JALIGIDA ORGANIK VA MINERAL O’GITLARNING QO‘LLANILISHINING TUPROQ UNUMDORLIGIGA TA’SIRI

Аннотация

It is important to create favorable conditions for plant nutrition, taking into account the properties of fertilizers and their interaction with the soil, as well as to determine the 8 74 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ most effective rates, methods, timing, and ratios of fertilizer application for specific soil and climatic conditions. This article provides information on organic and mineral fertilizers and shows methods for increasing yield efficiency using these fertilizers. Key words: Fertilizers, application method efficiency soil, organic, mineral, chemical. Kirish. Oziq moddalaming miqdori tuproqning suv va havo rejimi bilan uzviy bog’liq boladi. Tuproq eritmasidagi ionlar miqdori namlikka bog’liq. Tuproq qatlamidagi kislorod ildiz orqali nafas olishni va oziq moddalaming o'zlashtirishini ta’minlaydi. Bu jarayonlaming yo‘nalishi vajadalligi iqlim sharoitiga ham bog’liq bo’ladi. O‘g‘itlar organik va mineral holatda bo’ladi. Organik o‘gitlar qadimdan qishloq xo'jaligining dehqonehilik sohasida qoilaniladi. O‘g‘itlar tuproq unumdorligini ko‘tarishda, hosilni oshirishda juda kuchli omil hisoblanadi. Chunki o‘g‘itlar yordamida, eng awalo,tuproq gumus, azot va boshqa kul elementlar bilan boyiydi. Buning natijasida qishloq xo'jalik ekinlari hosili ko‘payib, sifati yaxshilanib boradi. Ekinlardan olinadigan hosilning qariyb yarmi (ba’zi hollarda60-70%i) mineral o‘g‘itlar hisobiga olinadi. Aksariyat ekinlarda o‘g‘itqoilash bilan bog‘liq sarf-xarajat hosil bilan kamida 2-3 barobar bo‘lib qaytadi. O‘g‘itlarning xususiyatlari va tuproq bilan o'zaro ta’sirmi hisobga olgan holda o'simliklarning oziqlanishi uchun qulay sharoit yaratish hamda muayyan tuproq – iqlim sharoitlari uchun o'git qollashning eng samarali me’yori, usuli, muddatlarini va nisbatlarini belgilash muhim ahamiyatga ega. Yuqori va sifatli hosil olish uchun o'simliklarda barcha oziq moddalar bolishi zarur. Ular tuproq tarkibida organik va mineral birikmalar shaklida bo’ladi. Ularning parchalanishi (yemirilishi) va minerallashishi natijasida o‘simliklar o‘zlashtiradigan holatga o'tadi. Biroq, unumdorlikni tiklash tezligi o'simliklar tomonidan foydali birikmalarni qabul qilish tezligi bilan taqqoslanmaydi. Shuning uchun, agar sanoat miqyosida hosil etishtirishni maqsad qilinsa, qo'shimcha oziqlantirishsiz kerakli xosil bermaydi Va bu masalaga imkon qadar mas'uliyat bilan yondashish kerak bo’ladi. Qo'shimchalarni xar doim xam qo'shavermaslik kerak, chunki har bir ekinning ozuqa moddalariga individual ehtiyoji bor. Tuproqning tabiatini ham hisobga olish kerak. Bundan tashqari, har xil turdagi qo'shimchalar boshqacha ishlaydi. Shuning uchun, hech bo'lmaganda, organik va mineral o'g'itlar o'rtasidagi farq nima, qachon, qanday elementlar va qanday miqdorda qo'llanilishini tushunish kerak bo’ladi. 8 75 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Har xiI organizmlar (o'sirn1iklar va hayvonlar) qoldiqlari va chiqindilaridan hosil bo'lgan o'g'idar organik o'g'itlar deyiladi. Organik o'g'itlarga: go'ng, go'ng sharbati, parranda qiyi, torf, saprofel, yashil o'dar, sanoatning organik chiqindilari', shahar chiqindilari, suv o'tlari va hokazolar kiradi. Organik o'g'itlarni qishloq xo'jaligida eng muhim ahamiyatlari ular to'liq o'g'itlar hisoblanadi. Chunki ulaming tarktbida ko'pchilik makro va mikro elementlar mavjud. Tuproq strukturasini yaxshilaydi, uning unumdorligini oshiradi. Tuproq haroratini ma'lum darajaga ko'taradi. - Tuproqni foydali mikroorganizmlar bilan boyitadi va ular uchunozuqa vazifasini o'taydi. - Organik o'g'itlar solingan maydonlar atrofida karbonat angidridgazi miqdori ortadi, bu esa o'simliklar ildizidan tashqari oziqlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Organik o'g'itlar o'mini mineral o'g'itlar, mineral o'g'itlar o'mini organik o'g'itlar bosolmaydi. Birinchi guruhdagi qo'shimchalar, nomidan ko'rinib turibdiki, toza organik moddalar, tabiiy ekotizimning bir qismidir. Organik o'g'itlarning eng keng tarqalgan turlari go'ng, qushlarning axlati, torf va boshqalar tuproq unumdorligini va uning yuqori qatlamining tuzilishini samarali yaxshilaydi. Ular tuproqning kimyoviy muvozanatini barqarorlashtiradi, uning suv muvozanatini normallashtiradi va havoning kirib borishini osonlashtiradi. Bundan tashqari, bakteriyalar organik moddalarni qayta ishlashni tezlashtiradi. Mineral oʻgʻitlar- tarkibida oʻsimliklar uchun zarur oziq elementlari boʻlgan anorganik moddalar, asosan, tuzlar kiradi. Deyarli barcha mineral oʻgʻitlar kimyo sanoatida ishlab chiqariladi. Shuningdek, tabiiy tuzlar, mis, natriyli selitra (chili selitrasi), sanoat chiqindilari ham ishlatiladi. Mineral oʻgʻitlar 19-asrdan tarqala boshlagan. 20-asr oʻrtalaridan mineral oʻgʻitlarni ishlab chiqarish va qoʻllash tez oʻsdi. Shungacha oʻgʻit sifatida, asosan, goʻng, kul va boshqa chiqindilar ishlatilgan. Mineral o