ACHAMITY OF FOLK PEDAGOGY IN THE DEVELOPMENT OF UZBEK FOLK APPLIED DECORATIVE ART

Аннотация

The article examines the problems faced by our ancestors in the process of teaching theyoungergeneration tofolk crafts, and measures tosolve them. Keywords: brass, bucket, bowl, bowl, bowl, barrel, jug, spoon, wheel, hammer, spear, saddle, manjanak, chair, shelf, cart, table, plate, chair, artist. ЎЗБЕКХАЛҚ АМАЛИЙБЕЗАК САНЪАТИРИВОЖЛАНИШИДАХАЛҚ ПЕДАГОГИКАСИНИНГАХАМИЯТИ М.Б.Ахмедов PhD, доцент Низомий номидагиТДПУ(Ўзбекистон) muhammadumar.ahmedov@inbox.ru Аннатация: Мақолада ота-боболаримизнинг халқ амалий безак санъатини ёш авлодга ўргатиш жараёнида учраган муаммолар ва уларни бартараф қилишга қаратилган чора тадбирларҳақидафикр юритилади. Таянч сўзлар: жез, челак, коса, лаган, тоғора, бочка, сувдон, қошиқ, ғилдирак, омоч, найза,эгар,манжанақ,курси,токча,арава,хонтахта,лавҳ,курси,мусаввир. Аннатация:В статьерассматриваются проблемы, скоторымистолкнулись наши предкив процессе обучения подрастающего поколения народным промыслам, и меры по их решению. Ключевые слова:латунь, ведро, чаша, чаша, чаша, бочка, кувшин, ложка, колесо, молоток,копье,седло,манжанак, стул,полка,тележка,стол,тарелка,стул,художник. Annotation:The article examines the problems faced by our ancestors in the process of teaching theyoungergeneration tofolk crafts, and measures tosolve them. Keywords: brass, bucket, bowl, bowl, bowl, barrel, jug, spoon, wheel, hammer, spear, saddle, manjanak, chair, shelf, cart, table, plate, chair, artist. page719 INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE ISSN:2692-5206,ImpactFactor:12,23 AmericanAcademicpublishers,volume05,issue03,2025 Journal: https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai Шарқ халқларининг узоқ тарихида, ҳатто одамзод пайдо бўлишининг бошланғич даврларида, масалан, ибтидоий жамоа тузумида, қулдорлик жамияти тузумида ҳам ёш болаларнинг, келажак авлоднинг тарбиясига эътибор бериб келинган. Ибтидоий жамоа тузумида дастлаб ёғочлардан айрилар, ўткир учли найзалар ясаш ва улар билан ов қилиш ўргатилган бўлса, кейинчалик ёғочлардан турли тош, жез, суяк кабиларга дасталар ўрнатиш, улар билан меҳнат қилиш, ов қилиш, турли хил мосламалар ясаш ўргатилган. Қулдорлик тузумига келиб, ёғоч асбоблар, дасталар, мосламалар ясаш такомиллашди, ўзига хос сифат, жило берадиган қилиб, қўлланилиш мақсадига қараб, ўз вазифасини аниқ бажара оладиган қилиб ясалди ва бу ишлар фарзандларга, шогирдларга ўргатиб борилди. Ёғочдан уй-рўзғор буюмлари: челаклар, косалар, лаганлар, тоғоралар, бочкалар, сувдонлар, қошиқлар, турли асбоблар учун дасталар, ғилдираклар, омоч қисмлари; ҳарбий мақсадлар учун ашёлар: найзалар ва ўқлар дасталари, эгарлар, деворларни бузиш мосламалари, манжанақлар, нарвонлар, кўприклар, декчалар, сафар анжомлари; қурилиш мақсадлари учун ашёлар: устунлар,тўсинлар, эшиклар, панжаралар, дарвозалар,курсилар, токчалар, аравалар, тахтиравонлар ва бошқа юзлаб номдаги мосламалар тайёрланган, ҳаётда самарали фойдаланилган. Албатта, ушбу ёғоч жиҳозларни тайёрлаш, ясаш ва фойдаланиш даврида ёш ўсмир болалар бевосита ёки билвосита иштирок этганлар, бу йўл билан уларнинг шу соҳадаги билимлари такомиллаштириб борилган. Феодал тузуми даврига келиб, буюк давлатчилик сиёсатлари баравар ривожлантирилди, барча соҳалардаги асбоб-ускуналар,жиҳозлар ишлаб чиқаришжуда кенг миқёсда тараққийэтди, ҳатто, нафис санъат даражасига етди. Энди буюмлар ва жиҳозларнинг фақат иш бажаришга чидамлилигигагина эмас, балки нафис, гўзал, чиройли, безакли қилиб тайёрланишигаҳам жиддийэътибор берилди1. Эрамизнинг VIII аср охири IX асрнинг бошида яшаб ижод этган аллома Муҳаммад Мусо ал-Хоразмийнинг (783-850) 20 дан зиёд асарларидан бизгача 10 га яқини етиб келган. Буюк мутафаккир ал-Хоразмий бутун дунё фани тараққиётида ёрқин из қолдирган олимдир. Унинг «Ал-жабр ва алмуқобала ҳисоби ҳақида», «Ҳинд ҳисоби ҳақида китоб», «Қўшиш ва айириш ҳақида китоб», «Зиж» каби асарларидан ташқари «Астурлоб ясаш ҳақида китоб», «Астурлоб билан ишлаш ҳақида»ги китобларида ўта мураккаб ўлчов асбоблари ясаш ва улардан фанда фойдаланиш йўллари кўрсатилган. Демак, ўтмиш алломалари турли назарий ғоялар бериш билан чегараланиб қолмасдан амалда турли асбоблар,қурилмаларни ўзлари аниқҳисоблар асосида ясаганлар вафойдаланганлар2. Турли асбоблар ясаш ва ундан ўз ижодий фаолиятларида бевосита фойдаланиш анъанасинидавом эттирган алломалардан янабири Абул Аббос Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Кассир ал-Фарғоний (797-865) дир. Унинг «Қуёш соатини ясаш ҳақида китоб» асари бизнинг давримизгача етиб келган, турли тилларга таржима қилинган, жаҳоннинг турли кутубхоналаридасақланмоқда. Ёшларга одоб-ахлоқ қоидаларини ўргатиш, уларни илм-фан сирларини эгаллашга жалб этиш, савоб ишларни бажаришга йўналтириш, ижод билан шуғулланишга даъват этишга жуда кўп алломалар ўз асарларида эътибор бердилар. Аҳмад Югнакий (ХII аср), Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исмоил ал-Бухорий (810-870), Абу Исо Муҳаммад ат-Термизий 1АҳмедовМ.Б.Ёғоч ўймкорлиги.–Т.: Адабиёт учқунлари,2017,–20б. 2Хайруллаев М.Шарқ ренессанси ҳақида.–Т.:«Гулистон» журн.1970,№8. page720 INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTE