FAYZULLA XO‘JAYEVNING O‘ZBEKISTONNING ILK RAHBARLARIDAN BIRI SIFATIDA OLIB BORGAN FAOLIYATI

Аннотация

Fayzulla Xo‘jayev dastlab Buxorodagi madrasa va maktablarda tahsil olgan. Keyinchalik u Rossiyaga borib, Moskva shahridagi Savdo institutida (ba’zi manbalarga ko‘ra, Moskva Tijorat institutida) tahsil olgan. U yerda zamonaviy iqtisodiyot, siyosat va islohotlar bo‘yicha bilim olgan va jadidchilik g‘oyalari bilan chuqur tanishgan. Bu ta’lim uning keyingi siyosiy faoliyatiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Kalit so’zlar: A. Muxtor "Buxoroning jin ko‘chalari" K. Yashin "Inqilob tongi" N. Naimov "Men yashashni istayman". Fayzulla Xo‘jayev – O‘zbekistonning tarixidagi muhim shaxslardan biri bo‘lib, u XX asrning boshlarida mamlakat siyosati va iqtisodiyotida katta rol o‘ynagan. U Turkiston Muxtoriyati va keyinchalik O‘zbekiston SSRning birinchi rahbari bo‘lib xizmat qilgan. Ushbu maqolada uning hayoti, siyosiy faoliyati va fojiali taqdiri haqida so‘z yuritamiz. Fayzulla Xo‘jayev 1896-yilda Buxoroda boy savdogar oilasida tug‘ilgan. Uning otasi Ubaydullo Xo‘jayev yirik savdogar bo‘lib, Rossiya va boshqa davlatlar bilan tijorat aloqalariga ega bo‘lgan. Fayzulla yoshlik chog‘ida Buxorodagi madrasa va keyinchalik Moskvadagi savdo akademiyasida tahsil olgan. U o‘z bilimini mustahkamlash orqali zamonaviy iqtisodiy va siyosiy g‘oyalarga qiziqa boshlagan. Fayzulla Xo‘jayev 1917-yilgi Fevral inqilobidan keyin jadidchilik harakatiga qo‘shildi va Buxoro amirligining isloh qilinishini yoqladi. Biroq, amirning konservativ siyosati tufayli u va boshqa jadidlar ta’qib qilindi. O‘zbekiston SSR tashkil etilgach, u mamlakatda agrar islohotlar, sanoat rivoji va savodxonlik darajasini oshirishga qaratilgan dasturlarni ilgari surdi. Fayzulla Xo‘jayev O‘zbekiston tarixida muhim shaxslardan biri sifatida eslanadi. Mustaqillik yillarida uning nomi oqlanib, xizmatlari yuksak baholandi. Bugungi kunda Toshkent va Buxoroda uning nomi bilan atalgan ko‘chalar va yodgorliklar mavjud. 493 Mart, 2025-Yil Fayzulla Xo‘jayev dastlab Buxorodagi madrasa va maktablarda tahsil olgan. Keyinchalik u Rossiyaga borib, Moskva shahridagi Savdo institutida (ba’zi manbalarga ko‘ra, Moskva Tijorat institutida) tahsil olgan. U yerda zamonaviy iqtisodiyot, siyosat va islohotlar bo‘yicha bilim olgan va jadidchilik g‘oyalari bilan chuqur tanishgan. Bu ta’lim uning keyingi siyosiy faoliyatiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Uning oilasi, ayniqsa otasi Ubaydullo Xo‘jayev, xalqaro savdo bilan shug‘ullangan va Rossiya hamda Yevropa davlatlari, jumladan, Germaniya bilan tijorat aloqalariga ega bo‘lgan. Fayzulla Xo‘jayev Buxoroda jadidchilik harakati yetakchilaridan biri sifatida muhim islohotlarni amalga oshirishga harakat qilgan. U ayniqsa 1920-yilda Buxoro amirligi ag‘darilib, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzilgach, keng ko‘lamli o‘zgarishlarni boshlab yuborgan. Amirning tarafdorlari siquvga olinib, eski tartibni tiklashga urinayotgan kuchlar bostirildi. Buxoroda katta yer egaligi (beklar, amaldorlar va boylarning yeri) tugatildi. Dehqonlarga yer taqsimlab berildi, bu esa qishloq xo‘jaligining rivojlanishiga yordam berdi. Feodal majburiyatlar va soliqlar bekor qilindi.Eski uslubdagi maktab va madrasalar isloh qilinib, zamonaviy dunyoviy maktablar tashkil etildi. Savodxonlikni oshirish maqsadida keng ko‘lamli ta’lim dasturlari amalga oshirildi. Ayollar ta’lim olishi va ijtimoiy hayotga faol qo‘shilishi targ‘ib qilindi.Yangi zavod va fabrikalar qurish rejalashtirildi. Shahar infratuzilmasi, jumladan yo‘llar, ko‘priklar va elektr stansiyalari qurish bo‘yicha loyihalar amalga oshirildi.Diniy idoralarning hukumatga ta’siri cheklana boshlandi.Xotin- qizlarning erkinligi yo‘lida chora-tadbirlar ko‘rildi (pardozarbeklik va eski urf-odatlarni kamaytirish harakatlari boshlandi). Bu islohotlar jamiyatning ilg‘or qatlamlari tomonidan qo‘llab-quvvatlangan bo‘lsa-da, eski tuzum tarafdorlari (sobiq amaldorlar, ulamolar va boylar) tomonidan qattiq qarshilikka uchradi. 1924-yilda O‘zbekiston SSR tashkil etilishi bilan Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tugatildi va Xo‘jayevning islohotlari butun O‘zbekiston miqyosida davom ettirildi. 1937-yilda Stalinning repressiyalari davrida "xalq dushmani" sifatida qamoqqa olinib, 1938-yilda otib tashlangan. Mustaqillik yillarida uning nomi oqlanib, xotirasi tiklangan. Fayzulla Xo‘jayevning Buxorodagi islohotlari mintaqada zamonaviy davlat qurilishiga yo‘l ochgan muhim bosqichlardan biri bo‘lib qolmoqda. 494 Mart, 2025-Yil Fayzulla Xo‘jayevning avlodlari haqida mavjud ma'lumotlar quyidagicha: Fayzulla Xo‘jayevning to‘rt nafar farzandi bo‘lgan. Afsuski, ulardan biri qizi va biri o‘g‘li yoshligida vafot etgan. Qolgan ikki farzandi va ularning avlodlari haqida ochiq manbalarda aniq ma'lumotlar mavjud emas. Shuningdek, Xo‘jayevning jiyani Sulaymon Inoyatov Buxoro davlat universitetida tarix fanlari doktori bo‘lib faoliyat yuritgan. Umuman olganda, Fayzulla Xo‘jayevning avlodlari haqida to‘liq va aniq ma'lumotlar ommaviy manbalarda cheklangan. Temurxo‘ja Fayzulla Xo‘jayevning jiyani hisoblanadi. Uning to‘liq ismi Temur Xo‘ja o‘g‘li bo‘lib, Turkiyada tug‘ilib o‘sgan. U F