FAYZULLA XO’JAYEV ILMIY FAOLIYATINING DASTLABKI DAVRI

Аннотация

Ushbu maqolada XX asr boshlarida Buxoro siyosiy maydonida eng ko’zga ko’ringan shaxslardan biri Fayzulla Xo’jayevning faoliyati haqida to’xtalib o’tamiz. Fayzulla Xo’jayev Yosh buxorolik jadidlar yetakchilaridan biri, Fayzulla Xoʻjayev davlat arbobi, tarixchi va iqtisodchi olim, publitsist, jurnalist sifatida samarali ijod qilgani, Oʻzbek va rus tillarida oʻzidan boy ilmiy meros qoldirgani haqida malumotlarni keltirib o’tamiz. Kalit so’zlar: Ubaydulloxo’ja, Peshku, Zandane, Saidmurod, Xo’jayev, Novgorod, Markaziy Osiyo, Ark, Kalon minorasi, Fitrat, Yevropa, Turkmaniston, Hindiston, Xitoy, Yaqin Sharq, Turkiya, Misr, Britaniya, kapitalizm. Fayzulla Xo’jayev Ubaydullaxo’ja o’g’li. 1896- yil 1- iyulda Buxoro shahrida amirlik hududidagi yirik savdogar Ubaydulloxo’ja Qosimxo’ja o’g’li (1859-1912) oilasida dunyoga keladi. Uning onasi Rayhon Saidmurod qizi 1871\1882-1938) Peshku Tumanidagi Zandane qishlog’idan bo’lib bu mushtipar ayol oddiy dehqon oilasida voyaga yetgan edi. Xo‘jayevlar oilasi Buyuk Ipak yo‘li orqali O‘rta Osiyoni Rossiya, Xitoy, Hindiston va Yaqin Sharq bilan bog‘lovchi savdo yo‘nalishlarida katta boylik to‘plagan edi. Oilaning “Xo‘jayev” familiyasi—“xo‘ja” yoki “xoja” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, ular o‘zlarini ilk islomiy konvertlar avlodlari deb hisoblashgan. Bu esa ularning Buxoro jamiyatidagi ijtimoiy nufuzini oshirgan. Fayzullaning otasi Ubaydulla Xo‘jayev XIX-asr oxirida oilaviy savdo ishlarini yanada kengaytirib, Rossiyaning sanoat markazlari bilan aloqalar o‘rnatgan va Buxoroda katta yer-mulk egasiga aylangan edi. Xo‘jayevlar oilasi bir nechta karvonsaroylar (savdo postlari va mehmonxonalar), keng qamrovli qishloq xo‘jaligi yerlari va Moskvada hamda Nijniy Novgorodda tijorat vakolatxonalariga ega bo‘lgan. Ushbu tijoriy imperiya yosh Fayzullaga moddiy farovonlik va ijtimoiy afzalliklar yaratgan bo‘lsa-da, uning oilasi an’anaviy tuzilmalar va zamonaviy kapitalistik munosabatlar o‘rtasida qolgan Markaziy Osiyo burjuaziyasining vakillaridan biri edi. Bu esa keyinchalik uning siyosiy qarashlari va tanlovlariga katta ta’sir ko‘rsatdi. Fayzulla bolaligini Buxoro shahrida o‘tkazdi. Bu davrda Buxoro hali ham an’anaviy boshqaruv tizimiga asoslangan bo‘lib, amir Abdulahadxon (1885-1910) va uning o‘g‘li Olimxon (1910-1920) hukmronlik qilgan davr edi. 448 Mart, 2025-Yil Garchi Rossiyaning ta’siri kuchayib borsa-da, shahar o‘rta asrlarga xos ijtimoiy tuzilma va madaniy urf-odatlarni saqlab qolgan edi. Buxoro o‘sha davrda islomiy ta’lim va madaniyat markazlaridan biri bo‘lib, yosh Fayzulla shahar ko‘chalari va bozorlarida yurib, uning boy tarixiy va madaniy merosini o‘zlashtirib ulg‘aygan. U qadimiy Ark qal’asi, Kalon minorasi va ko‘plab madrasalarni o‘z ichiga olgan shahar me’morchiligi go‘zalligiga guvoh bo‘lgan. Shuningdek, Buxoro she’riyat, musiqa va hunarmandchilik kabi san’at turlarining markazi hisoblangan. Ammo Fayzullaning bolaligi Buxoro jamiyatining chuqur inqirozi bilan ham o‘tgan. Amirlikning eskirgan siyosiy tizimi, iqtisodiy turg‘unlik va madaniy izolyatsiya sharoitlari Rossiya imperiyasining mintaqaviy ta’siri kuchayib borayotgan bir paytda tobora yaqqolroq sezila boshlagan edi. Aynan shu ziddiyat—Buxoroning buyuk o‘tmishi va og‘ir hozirgi holati—Xo‘jayevning keyingi siyosiy qarashlarining asosiy mavzularidan biriga aylandi. Boshlang‘ich ta’lim Xo’jayevning ta’lim olishi uning hayotidagi dualistik (ikkilamchi) xarakterni aks ettirardi. U dastlab an’anaviy islomiy ta’lim olgan. U maktabda (boshlang‘ich ta’lim muassasasi) arab tilini o‘rgangan, Qur’onni yod olgan va asosiy diniy bilimlarni o‘zlashtirgan. Ushbu ta’lim unga Markaziy Osiyo madaniyatining asosi bo‘lgan fors-arab intellektual an’analarini chuqur anglash imkoniyatini bergan. Ammo Fayzulla Xo‘jayev ko‘plab tengdoshlaridan farqli o‘laroq, faqatgina an’anaviy diniy ta’lim bilan cheklanib qolmadi. Uning otasi savdo aloqalari va ilg‘or dunyoqarashi tufayli o‘g‘liga zamonaviy bilim olish imkoniyatini yaratdi. 1908-yilga kelib, Fayzulla Buxorodagi islohotchi ziyolilar tomonidan tashkil etilgan “yangi usul” (usul-i jadid) maktabida tahsil ola boshladi. Bu maktablar diniy ta’lim bilan birga dunyoviy fanlarni ham o’rgatgan bo’lib, Markaziy Osiyodagi Jadidchilik harakatining ta’lim sohasidagi muhim qismiga aylangan edi. Xo’jayevning yangi uslubdagi bilim olishga bo’lgan intilishi uning keyinchalik modernizatsiya va islohot tarafdori bo’lishiga ta’sir ko’rsatdi. Yosh Fayzulla Xo’jayevning ta’limi nihoyatda zukko o’quvchi bo’lib, tezda rus tilini o’rgandi va matematika, geografiya hamda tarix fanlariga qiziqishini namoyon qildi. Uning til o’rganish qobiliyati juda rivojlangan edi – u keyinchalik o’zbek, tojik, arab va rus tillarida bemalol so’zlasha oladigan bo’ldi, shuningdek, bir nechta Yevropa tillari bo’yicha ham bilim oldi. Bu esa uning turli madaniy ta’sirlar chorrahasida shakllangan shaxs ekanligini ko’rsatadi. Shakllanishga ta’sir ko’rsatgan omillar: Birinchidan, uning otasi savdogarlik bilan shug’ullanganligi tufayli u bolaligida